Берә (кемҗән)

Рувики-с

Берә (тод. ᡋᡄᠷᡄᡃ᠊; орс. Миля) — эрт урдк цагт хальмгудын күүнә ду соңсгдх кемҗәнә нег негҗ. Эндкгин һарлта кемҗәнә негҗ; нәәмн дууна зәәһин кемҗәг медүлҗәх негҗ болҗ бәәнә. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.

Үгин үүсл-һарл

Хальмг келнә «берә» гидг кемҗәнә негҗин нерн күүндәнә келнә хүвлврәр өдгә цагт темдгләтә бәәнә. Бичгин бичлһнь берә биш, «bere» гиҗ бәәнә. Эн үг өдгә цагин моңһл келнд «бээр» гидг хүвлврәр темдглгдҗ бәәнә. «Моңһл келнә хәр үгин толь» гидг нертә тольд «бээр» үгиг О. Сүхбаатар эрдмт-номт тәәлхдән иигҗ бичәд бәәнә:

Бээр — эндкгин келнә para(sanga); моңһл бичгәр «ber-e»; Нәәмн гөршин кемҗән. Барг дөрвн һазрта теңцнә[1].

Эн темдглләр моңһл келтнрин берә/бер/бээр гидг нертә кемҗән эндкгин келнә үүсл-һарлта болад, эрт урд цагас авн, бурхна шаҗна йосиг дахад ирсн үгмүдин негн болҗ бәәнә. Зуг, шинҗләд йовхд, эндкгин кемҗәнә негҗсин дотр «parasanga» гидг кемҗәнә негҗ уга[2]. Эндкгин келнә «parāsaṅga» (энд. परासङ्ग) — «оңданас хамарх хамарл» гидг тәәлвртә болна[3]. Йосндан эн кемҗәнә негҗ эндкгин һарлта биш, хазлвшин келнә «parasang» (فرسنگ) гидг үгәс һарлта болна. Эннь хазлвш араб хойрин һазр-нутгин тегш, арзһрас болн көдлһәнә хурднас хамарч, утнь тал-талдан бәәсн алхх зәәг кемҗдг түүкин негҗ[4].

Тодрхаллт

Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә ​​бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[5].

Хальмг келнә «берә» гидг кемҗәнә негҗиг тәәлҗ цәәлһхд орс номт, профессор Алексей Позднеев эврә «Хальмг-орс тольдан» иигҗ тәәлнә: «нег милин зәәтә, нәәмн верстлә тохрҗ бәәнә». Эн үгин тәәлвриг үлгүрәр дахулҗ цәәлһхд, номт иигәд бичнә: «Нәәмн төср дуурьсхиг нег берә кемәмү»[6]. «Төвд моңһл тольд» нег «Берә —4000 алдын кемҗән» гиҗ тәәлгднә[7]. «Хальмг-орс толь», «Хальмг келнә тәәлвр толь» хойр «берә» гидг кемҗәг «беерә» гидг хүвлврәр темдгләд, «миля» гиҗ тәәлнә[8][9]. Эндкгкин келнд хальмг келнә «берә» гидг кемҗәг «yojana» (энд. योजन) гиҗ нерәднә[10]. Эн үгин төвд хүвлврнь гидм болхла, «пагце» (Wylie: dpag tshad; тө. དཔག་ཚད) гидг үг болна[11].

«Берә» кемҗән хальмгудын амн зокалд

Хальмг келнә «берә» гидг кемҗән эндкгин «yojana» гидг үгин хүвлвр болад, икңкдән бурхна шаҗна судрмудт һарч ирдг бәәнә. Үлгүрлхлә, «Бодь мөрин үй» гидг номин тәәлврт тамин зовлңгиг цәәлһҗ бичх кесгт иигәд бичәтә бәәнә:

Нәәмн ик тамин әмтни тус неҗәд түмн берән чинд (цаад) бәәнә, эндәс һурвн түмн хойр миңһн берә дор Цөврүтә там бәәнә. Тендәс хошад миңһн берән һазрт бус долан [Киитн там] бәәнә[12].

Бурхна номин судрмудас улмҗлҗ, эн кемҗәнә негҗ амн үгин дееҗс болсн хальмгудын тууль, түүк, баатрльг дуулвр Җаңһрт чигн ик һарч ирдг болна. Үлгүрлхлә, Җаңһрин «Орчлңгин Сәәхн Минъян Алтн Түрг хаани алтн шар цоохртыг Җаңһрт авч ирсн бөлг» гидг нертә бөлгт иим кесг бәәнә:

Хор күргл уга һарсн бийтн
Йисн берә һазрас ардастн
Хәлән шинҗлҗ бәәһәд —
«Эн нарн доркиг
Эзлгч ах йоста
Хан билтәл[13]!...»

Бас мөн Җаңһр дуулврин «Орчлңгин Сәәхн Минъян күчтә Күрмн хааг әмдәр кел бәрҗ ирсн бөлг» гидг нертә бөлгт, үлгүрлхлә, эн кемҗән һарч ирнә:

Нанла халл уга һарситн
Йисн берә һазрас шинҗләд
Нарн доркиг эзлм[13]...

Эн нер-томъяг бурхна шаҗна судрмудт болн амн үгин зокалмудт өргнәр керглҗ, ашглҗ бәәснь урдк цагт эннь һазадын келнәс орҗ ирсн үг болад кемҗәнә негҗ болв чигн, хальмгудар ик керглгдҗ бәәсн юмн бәәҗ гиҗ онц темдглх кергтә.

Темдглл

  1. ↑ О. Сүхбаатар. Монгол хэлний харь үгийн толь. Улаанбаатр, 1997. 50 х.
  2. ↑ ГЛАВА XV, В КОТОРОЙ ИЗЛАГАЮТСЯ СВЕДЕНИЯ ОБ ИНДИЙСКОЙ СИСТЕМЕ МЕР, ЧТОБЫ ОБЛЕГЧИТЬ ПОНИМАНИЕ ВСТРЕЧАЮЩИХСЯ В ЭТОЙ КНИГЕ МЕР
  3. ↑ Parasanga, Parāsaṅga, Para-asanga, Parasamga: 5 definitions
  4. ↑ parasang
  5. ↑ Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
  6. ↑ Позднеев А.М. Калмыцко-русский словарь. СПб, 1911. с. 126
  7. ↑ Бүрнээ Д. Энхтөр Д. Төвд — монгол толь. Улаанбаатар, 2013. 297 х.
  8. ↑ Хальмг-орс толь. Под ред. Б.Д. Муниева. Москва, Изд-во «Русский язык», 1977. 93 х.
  9. ↑ Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. I боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022. 108 х.
  10. ↑ Yojana, Yojanā: 28 definitions
  11. ↑ Рерих Ю.Н. Тибестко-русско-английский словарь с санскритскими параллелями. Вып. 5. Изд-во «Наука», ГРВЛ, Москва, 1985. 209 х.
  12. ↑ Богд Зонховын зохиосон Бодь мөрийн үе. «Тод номын гэрэл төв» ТББ. Улаанбаатар, 2020, 28r х.
  13. ↑ 1 2 Джангар. Калмыцкий героический эпос. Москва, ГРВЛ. 1990. 86 х.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Берә_(кемҗән)&oldid=309889" халхас авсн