Мөңкҗүн Бааза

Мөңкҗүн Бааза
Хоч нерн	Бааза-багш
Төрсн цаг-өдр	1846
Өңгрсн цаг-өдр	1903 август сарин 8(1903-08-08)
Иргншл	Орсин хаата орн
Мергҗл-үүлнь	писатель
Үүдәврмүдин төрл-зүүлнь	Хаалһин темдглл
Үүдәврмүдин келн	Хальмг келн
Дебют	Баһ дөрвд нутгин Бааза багшин Төвдин орнд йовсн түүк
Шаңнлнь	цолнь хамбо-лам

Мөңкҗүн Бааза (тод. ᡏᡈᡊᡍᡈᠴᡅᡉ ᡕᡅᠨ ᡋᠠᡃᠴᠠᡃ; орс. Бааза Менкеджуев; Бас Бааза багш (тод. ᡋᠠᡃᠴᠠᡃ ᡋᠠᡎ᠋ᠱᡅ) гидг нерәр алдршв. 1846 — 1903 җилин август сарин 8) — хальмг гелң, Дунд Хурлын ах багш, зуульч болн айлч, «Баһ Дөрвд нутгин Бааза багшин төвдин орнд йовсн түүк» гидг нертә дегтрин зокагч.

Намтрнь

Хальмг нертә гелң Бааза багш 1846 җилд Дунд хурла шевнр гидг отгин эңгин хар күүнә өрк-бүлд ууһн көвүн болҗ төрв. Төрхәрә өгсн нернь Бадм бәәсн болв чигн, эк-эцк хойрнь көвүһән өкәрләд «Бааза» гиҗ дууддгар, эн нерн хадгдҗ хальдад, хөөннь эзән алдршулҗ авв. Бааза багшин өрк-бүлнь өнр, арвн күүкд-көвүдтә, угатя бәәсн болв чигн, олна хоорнд күндтә, тохмаснь һарчасн нертә гелңгүдәр тоомсрта болад бәәҗ. Ууһн көвүн долан насндан күрсн цагт эцкнь терүг Дунд хурлд күргәд, манҗ болһв.

Санврт күртсн хөөн көвүн Ловсаң Шарв (төвд: blo-bzang shes-rab) гидг нертә болв чигн, цуг терүг меддг улс Бааза гидг хуучн нерәрнь дуудад бәәв. Тер цагас авн Бааза манҗ болад, Дунд хурлын Бальчр багш гидг нертә гелң авһдан бәәдг болв. Мөн авһасн бурхна ном сурч, судр, үүлдвр болн нань чигн шаҗна ухан-сурһуль сурад суув. Хурлд сууҗ, Бааза гелң хурлын дегтрин саңгин цуг дегтрмүдиг умшад бәәв.

Бурхна шаҗна туск лекцд, номин заң-үүлиг судлхдан седклнь ханлго Бааза гелң Төвд эмнлһнә йос сурч, түүнә үндсиг Баһ Дөрвдин дунд алдршсн эмч Җамцо-гелң түүнд зааҗ бәәв. Алексей Матвеевич Позднеевин темдглсәр Бааза 1879 җилд манҗин цолын бәрмт цаас авч; 1886 җилд — гецл, 1895 җилд гелң болад, Дунд-Хурлын багш болҗ батлгдв.

Тер цагт Бааза багш Дунд хурлыг улм босхад бәрҗ, бурхна шаҗна сән шев болҗ бәәһәд, санвр-сәклән йилһән сән кевәр сәкҗ, удрксиг дахҗ, Төвдт одхар шиидв. Тер һазрт одх ухань VII Богд Дала-ламин 1756 җилд хальмгудын элчнрт бәрүлсн һашг ушмҗ, шиидвр авв. Түүнә шиидвриг Баһ Дөрвдин нойн Тундутын Церн Дәәвд демҗәд авч, мөңг һарһад белдврин кергт орлцв. Төвдт һархин өмн Бааза багш тер Дала-ламин һашгиг дугтуд дүрҗ, авад йовв.

Моңһлд күрснь

1891 җилин инюнь сард Бааза багш Идрин Лиҗ манҗта болн Улана Дорҗ гидг хойр зуульчиг дахулҗ, Баһ Дөрвдин нутгас һарч. Саратов балһснд зуульчнр бу-зевсг, сумн, айллын хувц, Хазн балһснд кедүхн алтн хатхмлта һос, ою чолута сиик, торһ, килң, орс цаглур, миим болн олн зүүл бичкн белгин зүүлсиг Төвдт белг болһхар хулдҗ авч. Тер Хазн балһснас цааран Пермь, Тюмень, Томск, Эрхү давҗ, Бәәһл нууриг һатлад, ​​Кяхдад күрч, тендәсн Өргә күртл йовв. Моңһлын хотл балһснд зуульчнр Бурхна шаҗна әрүн һазрмудар зуульчлҗ бәәсн хальмг зуульчнрин герт бууҗ хонв.

Өргә хотл балһснд Бааза багш моңһлын аху-әмдрл, заң-заңшлыг шинҗлҗ, Бурхна шаҗна олн өндр цолта ламнрла харһҗ бәәв. Бас тенд нег сән зурачин зурсн Төвдин Банчн ламин ховр зургин цуглулһиг олҗ авч. Хаалһдан һархдан белдҗ, Орсин ик кемҗәнә зеелин цаасиг Китдын мөңгн лаңгар соляд, ниит җиңгнь дөрвн хаһс пуд болв. Олн дәкҗ зуульчлсн зуульчнрин зөвлсәр мөңгтә авдриг түүкә үкрин арсар ораҗ, деерәснь ишкәһәр һадрлад, чаңһ уяд авч. Хаалһдан керглх хаһс пуд мөңгән үлдәв. Бас тедн мәәхн, айллын кергсл, хот-хоолан — хатасан үкрин мах, цә, һуйр, буда хулдҗ авчкад Төвдт һархд белн болцхав. Зуг, Идрин Лиҗин тускар моңһлын нег лам «Хаалһ деер гемтәд, таднд харш болх», — гихлә, терүг Өргәд үлдәв.

Төвдт күрснь

1891 җилин декабрь сарин экәр Бааза багш Улана Дорҗла хамдан Алашана моңһлчудын цувад багтҗ, Өргәһәс һарв. Тегәд Цаһан сар эс гиҗ Монһлын сар шинин түрүңк өдрмүдт тедн Бурхна шаҗна алдр багш Зонкаван төрсн Төвдин зүн хөөт кесгт бәәсн Гүмбүм киидт күрәд ирҗ. Бааза багш өдрин темдгллдән домгт келгдсн гегәнә төрсн һазрт урһсн модыг үзв. Тер модна навч болһнднь бурхна дүрсн бәәсиг багш темдглҗ бәәв.

Нег җил һазадын олн һазрар давад йовад йовҗ, 1892 җилин август сард Гола гидг даван деер һарад, хальмг зуульчнр Потала орд-харшин алтн деевриг үзв. Мөн тер өдрт Лхаса балһснд орад, хальмгин хуучн йосар Зу Шакьямунин шүтәнд одад мөргцхәв. Лхаса балһснд Бааза багш Дорҗин Агванла таньлдв. Тер җилин сентябрь сард Бааза багш Дала-ламд баралхҗ одад, деерк гегәнд мөргәд бәәв. Хөөннь оңһцд сууһад, Бааза багш Төвдин цуг әрүн һазрмудыг эргәд мөргҗ йовад бәәв.

Төвдин һазрт Бааза багш Сера, Һалдн, Брайбуң киидмүдиг болн Потала орд-харшиг үзҗ, Нартаң сүмин барин гериг һәәхҗ, Һанҗур болн Данҗурин номиг барлх көдлмшиг үзәд бәәв. Бас Саҗа-пандитла харһад, түүнә сүмд һурвн хонад бәәв. Үвл ирхлә, Лхасад үвлзҗ суухднь, 1893 җилин февраль сарин 9-нд Дала-лам хальмг зуульчнриг дәкн дуудҗ, теднд бүрн Һанҗурин номиг хәәрлн бәрүлв. 1893 җилин март сарин 4-нд Бааза багш хәрү йовхар белдәд, үүд-түүд уга хаалһд һарв.

Хәрү йовх хаалһнь

Лхасаһас һарад, нег хаалһар йовх цува гетәд сууҗ, Бааза багш олн цаг өңгрүлн, сентябрь сарин адгт Гүмбүмд күрч ирцхәв. Намрин адг сард зуульчнр Гүмбүмәс һарад, Бееҗңд орҗ. Тенд үвлзәд сууҗ, 1894 җилин май сарин адгар Ханчжоу гидг усн оңһцин буудлд «Саратов» гидг нертә орсин һал кермд сууһад, цааран көндрҗ йовв. Зууран Сингапур, Коломбо, Перим, Суэц, Константинополь һазрмудар йовҗ, нег сар өңгрүләд, Одесса балһсна усн оңцин буудлд бууҗ ирцхәв. 1894 җилин июль сард зуульчнр Царицынд күрәд, хальмг теегүрн темцҗ орв.

Хаалһин темдглл бичснь

1896 җилд Хальмгин теегүр Петербургин ик сурһулин профессор А. М. Позднеев золһад ирв. Ирәд, профессор Бааза багшин Төвдт одсна тускар медәд, түүнлә харһхар седв. Бааза багш Позднеевд эврә бичсн хаалһин темдгллиг бичәд өгв. Удл уга нерт моңһлч эрдмт-номт, орс келн деер орчулһ кеҗ, эврә темдглләр хаңһаҗ, Бааза багшин дегтриг барлҗ һарһад, олн улсин дорд үзгин судлачнрин ик хургт зөрүлҗ медүлв.

Эн дегтр делкә деер Төвдт күрх хаалһ болн төвдин һазрт бәәсн хамг юмиг тодрха темдглсн хамгин түтүрңк үүдәвр болад, олн Дорд үзгиг судлҗ бәәһә номтрин оньг авч, негт алдр зокал болсн бәәв. Эн дегтрин ачар Бааза багш хальмгудын дунд тедү уга Европ, Орсин дорд үзгин судлачнрин дунд өргн алдршҗ. 1900 җилд Хальмг лам Орсин эзн хаана һазр-зүүһин ниигмлгин күндтә гешүн болн көдләч болҗ. Төвдт одсна туск дегтрән барт белдҗ йовх цагт Бааза багш Санкт-Петербургд одад, А. М. Позднеев, А. Д. Руднев болн Г.-Й. Рамстедтла таньлдҗ, нәәҗлдҗ бәәв.

Ниигмин төлә зүткснь

1900 җилд Бааза-багш болн түүнә өөр-дотн әмтн — хальмг багш, гелңгүдиг Уманцево гидг Баһ Дөрвдин зуслңгин һазрт хураҗ авсна туск медә бәәнә. Багш хальмгудын му цагиг урдас медҗ, мөн хальмг улсиг хувагдхас сергәлхин төлә цуг хальмгудын нүүдлин отг деер «Хурлмудын орн-зәәг негдүлх» көтлвр девшүлсн бәәҗ. Эн төслнь «Оран булг» гидг һазрт «Чөөрә» нертә гелңгүдин деед сурһуль бәәһүлх санан бәәҗ. Зуг, хальмг гелңгүд тер һазриг дегд хол һазр, хальмгудын нүүдг һазрин захд бәәнә гиҗ келәд, зөвшәрҗ демҗсн уга. Эн хургин шиидвр эс бүтснәс көлтә Бааза багш күнд гемтв.

1902 җилд Бааза багш Санкт-Петербург балһсна Тавридын орд-харшд болсн «Түүкин болн өдгә үйин хувцн» үзсклңд шамдҗ орлцв. Багш теднд хүвин эд зүүлсиг илгәв: гевгүн махла, гевгүн лавшг, улан оркмҗ, Бурхн багшин көрг, «Дорҗ Җодв» (Таслгч очр судр) ном. Үзсклң дууссна дару багш эврә илгәсн юман Орсин музейд үлдәһәд, «Кицәл зүтклин төлә» мөңгн медаляр шаңнгдв.

Насан барснь

Оран булг гидг нертә һазрт хурасн багш гелңгүдин хургин шиидвр эс бүтснәс көлтә Бааза багшин седклнь ик зовад, күнд гемтәд бәәв. Баһ Дөрвдин нойн Церн-Дәәвд багшиг эмнүлҗ авхин төлә Минеральные Воды гидг балһснд эрдстә ус уулһхар авад йовсн болдг. Тенд ус уув чигн, тус унга болад, багшин бийнь сән биш болад, тер улм гемтәд, 1903 җилин август сарин 8-нд Минеральные Воды гидг нертә балһснд насан барв. Күүшинь нойн хальмг нутгт авч ирәд, Оран булг гидг һазрт чиндрләд авч, чиндрлсн ормднь суврһ босхв.

Дурсхлнь

Бааза багшд зөрүлсн суврһн 1903 җиләс 20-әд җил күртл Оран булг гидг һазрт дүңгәҗ бәәһәд, Советин йосн ирсн цагт эвдрәд, улан йосна зүтклтнрәр нурагдҗ одв. Зуг, бәәсн һазринь медсн хальмгуд тер һазрт одад, нууцар тенд мөргн зальврҗ, бурхдас болн Бааза багшин сәкүснәс аврл-ивәл сурад бәәдг бәәҗ. 2013 җилд хальмг номтрнин болн олна зүтклтнрин күчәр сергәгдсн шин суврһн босхгдв.

Темдглл

Холвас

• Сказание о хождении в Тибетскую страну Малодербетовского Бааза бакши  (неопр.).