Цаһан Сар

Рувики-с
См. также: Билгин тооллын Шин җил
Цаһан Сар
Cagancar.jpg
Зүүл Олна байр
Темдглгднә

 Моңһл улс
 Әрәсә, Орсин Холвана Улс

 Китай

Җил-өдр Билгин тооллын шин җилин нег шин
Кедгнь өрк-бүләрн хурад байрлҗ, нег-негнүрн гиичлҗ йовх
Йослл боорцг болһх
Холвгддгнь Окн Теңгр
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа
Бурхна шаҗн
Cagancar.jpg

Цаһан Сар (тод. ᡔᠠᡎᠠᡃᠨ ᠰᠠᠷᠠ; орс. Белый месяц, Священный месяц) — моңһл келтнрин болн моңһлчудла холвата улсин үндстнә шин җилин эрт урд цагас авн улмҗлгдҗ ирсн байр. Икңкдән бурхна шаҗна Окн Теңгр гидг догшн бурхнла холвата өдр, билгин тооллын нег шинәс авн темдглгддг байр болна.

Нернә тодрхаллтнь

«Цаһан Сар» гидг нерн үгин тодрхаллтнь эрдмт-номтнр олн зүүләр тәәлврлҗ бәәнә. Буряд судлач Банзрын Дорҗ, Цевгин Һомб Җав хойр эн үгиг моңһлын «цаһа», эс гиҗ хальмг келәр «аадмг» гидг үгәс һарһҗ бәәнә. Эднә бичсн тәәлврәр Цаһан Сарин цагт нүүҗ йовдг моңһлчуд цуг үвлд белдәд авсн хот-хоолан барад, үсәр кесн үрдго үлдсн юм идҗ бәәдг[1][2].

Хойрдгч тәәлврнь болхла, моңһлчудын цаһан өңгиг үзх үзллә холвата болҗ бәәнә. Эн тәәлврәр болхла, цаһан өңг өлзә-кишглә, әрүн-оңһн чинрлә холвата бәәнә гидг һарһҗ бәәнә. Тер төләд «Цаһан Сар» гидг үг «әрүн-цевр», «өлзә-кишгтә» цаг-үйиг, олна җирһл-байриг темдглҗәх үг болҗ бәәнә[3]. Эн тәәлвр зөв гиҗ үзгднә, учрнь — ид-шидтә, литин талар әрүн чинртә, аҗ-ахуһин эргцин байриг хот-хоолла холвдгнь буру гиҗ үзгдәд бәәнә.

Түүкнь

Хуучн сурвлҗ бичгүдәс үзхлә, эрт урд цагт моңһлчуд Цаһан Саран үвлин цагт биш, барг сентябрь сард кеһәд йовдг бәәҗ. Эннь малын төл һарад, өсәд босч, үсн-махн элвг-делвг болҗ, цаһан идәнә хот-хоол элдв болх цаг бәәсн бәәҗ. Эннь аҗ-ахуһин эргцлә таарч бәәсн байр бәәсн бәәҗ[4].

Эн моңһлчудын хамгин дурта байриг арһин тооллын 1267 җилд Юань улсин Богд-хан Хүвлә хаана зәрлгәр сентябрь сарас үвлин ульрлд нүүлһәд, китдин шин җилин байрла таарулад авсн болдг. Тер цагас авн цуг моңһлчуд Цаһан Саран үвлин цагт темдглдг болв[4]. Тиимин төлә Цаһан Сарин байриг үвлин цагт темдглх җил өдрнь лав тодрха бәәнә, эннь 1267 җилд һарсн Хүвлә хаана зәрлг болна.

Цаһан Сарин домгнь

1267 җиләс авн Цаһан Сариг нүүлһҗ авсна хөөн моңһлчуд бурхна шаҗна номд орад, Цаһан Сарин байриг бурхна шаҗна йоснла таарулҗ авсн бәәнә. Эн байр болхла, темдгләд уга цагас авн Окн Теңгр гидг нертә догшн бурхнла бат холвата болсн бәәнә. Хуучн цагас цуг моңһлчуд Цаһан Саран Окн Теңгр бурхн маңһсиг дииләд, хамг әмтнә әмиг аврсна домгла дүңгцүлҗ бәәнә. Тер домгиг товчлад медүлий.

Ик кезәнә нег ик хөрн толһата хотхр хар маңһс ирәд, әмтиг хораһад бәәдг бәәҗ. Зурхаһар болхла, тер маңһсин көвүн һарч ирхлә, хамг әмтиг уга кех негн болв. Тиигәд бәәхләнь, Ноһан Дәркин гегән сәәхн күүкн болад, хамг әмтиг үкләс аврхин төлә тер маңһсин хатн-гергнь болҗ, көвү һарһна. Үүд-түүд уга тер маңһсас һарһсн кпвүнә әмнь хама бәәдгиг медәд авчкад, экнь көвүһән алҗ, маңһсин герәс һарад зулна. Зууран Окн Теңгрлә харһад, эс дарсн дәәснә тускар соңсад авчкад, хәрәд оч, хамг дәәсән дарад, хамг дәәһән дәәләд авчкад, эврәннь нутгурн өрүн-өрлә, альхна эрн үзгдх цагт нег шинлә хәрҗ ирәд, орн-нутгиннь улсла цугталань һар авад мендҗ авч. Эн сарин нег шин тер цагт җилин хамгин му өдр болдг бәәв чигн, маңһсиг болн түүнә көвүг дииләд авсн йовдлас көлтә әрүн, цевр, Цаһан Сар болҗ оч. Тер өдрәс авн цуг хальмгуд цаһалад, нег-негән «Менд, менд һарвта?» күн болһн һаран өгч мендләд келдг болв[5].

Тер төләд цуг хальмгудын үзҗ медсәр Цаһан Сарин нег шинд Окн Теңгр өрүн-эрт нисәд, һазриг һурв дәкҗ эргәд авч, хамг әмтн яһҗ бәәдгиг хәләҗ йовдг. Тер цагт килнцтә әмтнд зовлң өгч, буйнта әмтнд әдс өгәд, хәәрләд бәәдг[6].

Цаһан Сарин байриг тохалдулҗ, Хальмг Таңһчин хурлмудт гелңгүд җилд нег дәкҗ «Цогт окн теңгрт шинин бальң өргх йосн» гидг тәклиг кедг онцха заң-үүлтә болдг. Тәклин цагт гелңгүд Окн Теңгрд Хальмг улсиг болн Бурхна номиг ивән теткснд талрхҗ, цааранднь ивән теткхиг эрҗ, зальврл, тәкл өргләр дамҗулҗ илркәлдг[7].

Деер дурдсн домгас оңдан нег үзләр хальмгуд Цаһан Сариг бүкл үвлдән далан йоралд амрад кевтсн луусин хан хавр өөрдҗ ирхиг медәд, ичәнәсн һазр деер һарад, усиг далаһас деерк оһтрһу-теңгрүр өргәд, хур орулхар белдәд бәәдг гиҗ сандг бәәҗ[8].

Цаһан Сариг темдглдгнь

Эрт-урд темдглдгнь

Хүвлә хаана орд-харшд темдглдгнь

Хүвлә хаана орд харшд Цаһан Сарин байриг темдглснә туск медәг Венец балһсна хулдач Марко Поло бичҗ темдгләд авсн бәәнә. Эврә темдглл-бичгт Марко Поло иигҗ бичнә:

Эн өдрт (Цаһан Сарин нег шинд) богд хан болн түүнә түшмлмүд цаһан хувц өмсәд авдг, цуг улс-алвтнь теднд белг өргдг бәәҗ: алт, цаһан мөңг, сувсн болн элдв эрднь чолу, ховр-үнтә цаһан өңгтә бөс кенчр. Сәәчүд харчуд хойр нег-негндән эн өдрт цаһан өңгтә юм өргәд, нег негән теврлдәд, байрлад, нәр-наад кеһәд, шин җил бүклдән өлзә-кишг эдлҗ бәәхин төлә нәәрлҗ бәәдг[9].

Хүвлә хаанд авч ирсн белг

Богд-хаанд цаһан зүстә мөр, цаһан зүстә зан эс гиҗ цаһан зүстә темә белглхлә, ик байрлдг бәәҗ. Эдн богд хаана өмн үнтә сәәхн немнәтә, хомнсн авдр дүүрң белгтә цуврлдад йовдг бәәҗ. Иим үзсклнтә юмн альд болв чигн үзгдәд уга — гиҗ Марко Поло һәәхҗ бичәд бәәв. Цуг белг өргснә хөөн богд хаана түшмлмүднь зерг-зергәр зергләд зогсҗ, богд хаана орд харшдк сүмин ширә деер бәәсн Хүвлә хаана нертә модн самбрин өмн күҗ утдг бәәҗ. Хөөннь удан цагин нәр эклдг бәәҗ. Тер цагт богд хаана хорад илвчнр ирәд, цуг гиичнриг әәтрүлдг бәәҗ[10].

Зүн Һарин хуң-тәәҗин орд-харшд темдглдгнь

1723 җилд Орс хан Негдгч Пётрин элч, товин цергин капитан Иван Унковский Зүн Һарин нутгт одад, Цеваң Равдн хуң тәәҗин орд-харшд Цаһан Сариг яһҗ кеһәд бәәснә тускар темдглл бичҗ үлдәв. Тер темдгллд Унковский Зүн Һарин Цаһан Сарнь 1723 җилин январь сарин 26 өдрт (өдгә цагин тоолар 1723 җилин февраль сарин 6) болсн байр-нәәрин тускар иигҗ бичәд бәәнә:

Хуң тәәҗин орд харшд теднә (өөрдин) йосар Шин Җилиг эс гиҗ хальмгар «Цаһан Сарин» өмн кедг йосн-йовдл болсиг теднә ламнр иигәд кеһәд бәәҗ.

1. Дендр деер ик цаһан ишкә гер тәвәд, үүдин кидт цаһан дөрвлҗн кенчрәр бүркәд авч; өмннь төгрг талва кеҗ, деернь шир-будгар шат зурад, талва деер ламнрнь биилн бөҗгләд бәәв.

2. Ишкә герин барун талас ламнрнь болн хар улс һарад, өмнәснь улан хувцта һурвн манҗта зурһан ик туг-маань бәрсн ламнр һарч, арднь сор болн хойр үкр бүрәтә дөрвәд әдлхн хувцта күн һарад; хөөннь бүрәтә һурвн күн ардан шар занчта, һартан кеңкргтә болн зес ааһ бәрсн хойр талас тәвәд манҗнриг хойәр талар цувулад дахулсн; тер ламнрин хойр таласнь хуйг-дуулхта, селм-җид бәрсн хөрн күн, кө-хуйгта болн хазлвш дуулхта, һартан бу болн селм бәрсн арвн тавад күн йовҗ, эврә цувад йовсарн ламнриг хааҗ йовҗаҗ. Теднә хойр таласнь мөртә дархн зерг ардан хойр йовһн кү дахулсн йовҗаҗ.

3. Тедн тер ишкә гер тал күрәд ирҗ, хойр таласнь эргәд талва деер зогсад, эврә шаҗна йосар нег ном умшлдад, ахнрнь сорд һазрт маңнаһан күргҗ һурв мөргәд һазр деер сууцхав. Ламнрин эн кеҗәх шүтә шүтгчин шин җилин әрүн болҗ үздг үүлдвриг олн әмтн үзхәр ирҗ (зогсчасн әмтнә ард тавад зурһад күн темән деер һарад сууҗаҗ)[11].

Цаһан Сар Зүн Һарин хуң тәәҗ Цеваң Рабтна орд-харшд

Иван Унковскин бичсәр Зүн Һарин ламнр чирә деерән олн зүүлин өвртә маск зүүҗ, тавн цагин турш бөҗгләд-бииләд бәәҗ. Өдгә цагин номтнрин үзсәр эннь Цам гидг нертә бурхна шаҗна бөҗг бәәсн бәәҗ[12]. Хөөннь цуг ирсн әмтн байрин өдрин хот-хоолан эдләд бәәв. Тер хот хоолыг Унковский иигәд торхалҗ бәәнә:

1) Модн тевш деер тәвсн орсмудын лапшан кевтә деерәснь хөөнә ууц тәвсн үүрмг хөөнә махн. Эн хотын хальмг нернь биш бармак гиҗ нерәднә. 2) чигд гидг земшәр кесн талхта тосн, эн тосн дөрвлҗн кевәр керчәтә, улан, харвтр улан, шар олн зүүлин өңгтә 3) Һуйрар кеҗ, шар тоснд шарҗ болһсн олн дүстә хот-хоол (боорцг) 4) Домбас шанһар модн ааһд цә кеһәд өргдг бәәҗ. Тернь хөөнә махта болад бичкн һуйрта ундн болҗ, күүнә аль дурлсар өргдг бәәҗ[13].

Иван Унковский Зүн Һарин хуң тәәҗ Цеваң Равднд одад, үзсн юман темдглҗ бичсәр үзхлә, өөрдин Цаһан Сарин байр Хүвлә хаана Цаһан Сарас йилһәтә бәәдгинь медҗ болна. XVIII зун җилин өөрдин Цаһан Сар бурхна шаҗнла бат холвата болад, һол үүлдврнь гелң-ламнрар күцәгддгинь лав тодрха медгдҗ бәәнә. Эн Цаһана байр болхла, өдгә цагин Цаһана байрт өөрхн кевәр темдглдгиг бәрмтлҗ бәәнә. Эннь олн әмтнә хурлд одад Цаһаһан кедг, боорцг, махн болн нань чигн медгдҗәх зүүләр таньгдад бәәнә.

Өдгә цагт темдглдгнь

Иҗлин хальмгудын Цаһан Сар темдглдг йосн нег талар цуг моңһлчудын йоснла таару болв чигн, зәрм йовдлар йилһрҗ бәәдг. Йилһлын зәрмнь эк эрт-урдас улмҗлгдад ирсн йосн, зәрмнь Иҗл-Зәәһин хоорнд бүтҗ тогтсн йосн болна.

Бүтү өрднь

Цаһан Сарин нег шинин өдрин өмнк өдриг ик кезәнәһәс нааран «бүтү өдр» гиҗ нерлдг бәәҗ. Бүтү өдр зурхан йосар сән биш өдр болсн учрар, эн өдрлә хальмгуд герән цеврләд, хуучн җиилн хамг шора-боган хураҗ, һазаран һарһад, хувцн-кенчрән һаза эс гиҗ гер дотр һарһҗ сергәһәд авдг бәәҗ. Мөн бүтү өдрин асхнднь цуг өрк-бүләрн байр-нәәрин хот-хоолыг белдәд авдг бәәҗ. Үлгүрлхла, олн зүсн боорцг, махн, әрк-чигә болн нань чигн байрин хот-хоолыг белдәд авдг бәәҗ. Урднь малан һарһҗ эс чадхла, бүтү өдрт һарһх кергтә бәәҗ, эннь Цаһана байрт мал һарһдгоһин хөрглә холвата йосн-йовдл[14].

Хальмг күн Цаһана өмн:

  • Шин хувц уйҗ эс гиҗ хулдҗ авх йоста
  • Малан һарһҗ, махан эртәснь белдәд авх йоста
  • Кир-нуһудан уһаһад авч, хамг хувцан болн бийән цевр болһх йоста
  • Күүкд улс толһаһан уһаҗ, үсән самлад гүрҗ авх йоста
  • Эрк биш захта хувц өмсх йоста бәәҗ[15].

Цаһана боорцгнь

Цаһан Сарин байрт хальмгуд икңкдән арвн зурһан зүсн боорцг кеҗ авдг. Эднә тоод хуц, целвг, мошкмр, җола, кет, шовун, хорха, шор белг, тоһш, өвртә тоһш, темән гидг нертә болн нань чигн боорцг күн болһн кех йоста болна. Зәрм һазрт хавр ирх цагиг темдглҗ медүлхин төлә «һалуна баасн» гидг нертә боорцг кедг йосн бәәнә. Эн боорцгин түрңкнь бурхна ширә деер онц кевәр хураҗ тәвнә. Дееҗд һурвн целвг, хуцын толһа, кет, җола, 4-5 хорха боорцг, шикр-балта чигн орх йоста. Эн боорцгиг күүнд өглго, герткс эврән идх йоста[16]. Наадк боорцган нег шинин өдрт утцнд келкҗ, көгшдтән, авһдан, өөрхн элгн-садндан авч одад, герт гиичлҗ ирх әмтиг тоохин төлә икәр кеҗ авдг[17].

Цаһана байрнь

Бүтү өдрәс нег шин күртл хальмгуд сөөһәр утлго, байрт белдәд, хот кеһәд, гиичнриг тосхин тускар, элгн-садан мартшгоһин тускар чигн хоорндан күүндәд бәәдг. Эн сөөд утнх дурн уга күн унтдг биш. Окн Тенгр һазр деегүр нисәд йовҗ, унтчах әмт үзәд, тедниг үкснд тоолх гиҗ хальмгуд сеҗдг бәәсн бәәҗ.

Цаһана нег шинин өр цәәхин алднд герин эзн «зулг өргх» гидг йоссл кедг бәәҗ. Эннь барун көләрн ишкә герин үүдәр һазаран һарч, шин кесн цәәһин дееҗәр цацл кедг бәәҗ. Эннь өвк-деедст болн делкән Цаһан аавд чигн цацл өргдг бәәҗ[18]. Хөөннь гер дотран орад, барун өвдгәрн көсрн сөгдәд, хавсрсн альхан маңнадан күргәд, гертксәсн «Үвләс менд һарвта?» гиҗ сурдг бәәҗ. Нег негнәсн менд сурад авсна хөөн Цаһана хот-хоолас амсад, кен ахнь — күүнә гермүдәр гиичлҗ оддг бәәҗ. Бичкн күүкдт утцнд келкәтә боорцг бәрүләд, элгн-садндан илгәдг бәәҗ.

Цаһан сарин байриг хальмгуд нег шинәс авн долан күртл темдглҗ бәәдг. Дарунь, нәәмдгч өдрәс экләд, арвн тавн күртл Бурхна дүүцң гидг цаг ирәд, сүзгтә хальмгуд мацг бәрдг бәәҗ[19]. Тер цагт хальмгуд мах, заһс, өндг чигн иддго, цаһан идәһәр бәәҗ, ном-судрмудан умшад, бурхн багшд зальврад, буй хураһад бәәдг бәәҗ.

Цаһана боорцгин зүүлс

Цаһана боорцгт цуг хальмгудын меддг боорцг ордг. Зуг зәрмдән эдн һазр-һазрар әдл биш бәәсн бәәҗ. Цаһана боорцгин һол боорцгнь — хуц боорцг. Эннь хөөнә эс гиҗ хальмгудын үзләр хот-хоолын кишг бат болхиг темдглдг боорцг бәәҗ. Эн боорцгиг хальмгудын икңкнь Цаһан Сарин дееҗин боорцгин хамгин деернь тәвдг боорцг бәәҗ[20]. Теңгин хальмгуд тәклин ширә деер тәвдг дееҗин боорцг деер «Бурхна зала» эс гиҗ «цацг» гидг боорцг тәвдг бәәҗ[21]. дееҗиг боорцгин сүүрнь болхла, целвг боорцг болдг. Деернь наадк боорцгиг тәвҗ, шикр-балтаг чигн тәвәд, Окн Теңгрт болн хамг бурхдт, өвк-деедст чигн өргҗ тәвх кергтә. Элгн-садндан эс гиҗ нәәҗнртән авад йовх боорцгиг «герин белг» гиҗ нерәднә. Эн белгт нег целвг, нег җола, нег мошкмр, һурвн шошхр, нег кит, зурһан пвртә тоһш болн нег хуц боорцгиг цаһан утцнд келкҗ, күүкдәрн дамҗулад күргдг бәәҗ[22].

Цаһан Сариг темдглх өдрмүдин көснгт

05.02.00 22.02.01 12.02.02 01.02.03 20.02.04 09.02.05 29.01.06 18.02.07 07.02.08 24.02.09
14.02.10 03.02.11 21.02.12 10.02.13 31.01.14 19.02.15 08.02.16 26.02.17 16.02.18 05.02.19
23.02.20 12.02.21 01.02.22 20.02.23 10.02.24 29.01.25 17.02.26 06.02.27 24.02.28 13.02.29
03.02.30 21.02.31 11.02.32 31.01.33 19.02.34 08.02.35 26.02.36 15.02.37 04.02.38 22.02.39
12.02.40 01.02.41 20.02.42 10.02.43 30.01.44 17.02.45 06.02.46 24.02.47 14.02.48 02.02.49
21.02.50 11.02.51 01.02.52 19.02.53 08.02.54 26.02.55 15.02.56 04.02.57 22.02.58 12.02.59
02.02.60 19.02.61 09.02.62 29.01.63 17.02.64 05.02.65 24.02.66 14.02.67 03.02.68 21.02.69
11.02.70 31.01.71 19.02.72 07.02.73 26.02.74 15.02.75 05.02.76 22.02.77 12.02.78 02.02.79
20.02.80 09.02.81 29.01.82 17.02.83 06.02.84 24.02.85 14.02.86 03.02.87 22.02.88 10.02.89
30.01.90 18.02.91 07.02.92 25.02.93 15.02.94 05.02.95 23.02.96 12.02.97 01.02.98 19.02.99

Темдглл

  1. ↑ Банзаров Д. Собрание сочинений. Улан-Удэ, 1997. 25 х.
  2. ↑ Цыбиков Г.Ц. Культ огня у восточных бурят-монголов // Избранные труды. Т.2. Новосибирск, 1981. 168 х.
  3. ↑ Галданова Г.Р. Сагаалгаан — древний народный праздник монголов и бурят // Искусство и культура Монголии и Центральной Азии. Докл. и сообщ. всесоюз. научн. конф. Ч.1.Москва, 1983. 40-41 х.
  4. ↑ 1 2 Жуковская Н.Л. Кочевники Монголии. Москва, Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2002. 62 х.
  5. ↑ Мифы, легенды и предания калмыков. Подготовка текстов, пер., вступит. ст., примеч., комментарии, указатели, словарь, сверка калм. текстов Т.Г. Басангова, Т.А. Михалёва. КалмНЦ РАН, Москва, Изд-во «Наука», Вост. лит. 2017. 116-122 х.
  6. ↑ Богиня Окон Тенгри — защитница калмыцкого народа
  7. ↑ Цаган Сар
  8. ↑ Бакаева Э.П. Буддизм в Калмыкии. Элиста, Калм. кн. изд-во, 1994. 63 х.
  9. ↑ Марко Поло. Книга Марко Поло. Пер. старофр. текста И.П. Минаева. Ред. и вступит. статья И.П. Магидовича. Москва, 1955. 113 х.
  10. ↑ Марко Поло. Книга Марко Поло. Пер. старофр. текста И.П. Минаева. Ред. и вступит. статья И.П. Магидовича. Москва, 1955. 113-114 х.
  11. ↑ Посольство к зюнгарскому хун тайчжи Цэван Рабтану капитана от артиллерии Ивана Унковскаго и путевой журнал его 1722-1724 годы. Документы, изданные с предисловием и прим. д. чл. Н. Ив. Веселовскаго. С.-Петербург. Типография В. Киршбаума, д. Министерства Финансов, на Дворц. площ. 1887. 64-65 х.
  12. ↑ Бакаева Э.П. Буддизм в Калмыкии. Элиста. Калм.кн. изд-во, 1994. 90х.
  13. ↑ Посольство к зюнгарскому хун тайчжи Цэван Рабтану капитана от артиллерии Ивана Унковскаго и путевой журнал его 1722-1724 годы. Документы, изданные с предисловием и прим. д. чл. Н. Ив. Веселовскаго. С.-Петербург. Типография В. Киршбаума, д. Министерства Финансов, на Дворц. площ. 1887. 68 х.
  14. ↑ Калмыки. Отв. ред. Жуковская Н.Л., Бакаева Э.П. Москва, Наука, 2010. 297 х.
  15. ↑ Софья Ользеева. Калмыцкие народные традиции. Элиста, АПП «Джангар», 2017. 139-140 х.
  16. ↑ Софья Ользеева. Калмыцкие народные традиции. Элиста, АПП «Джангар», 2017. 140 х.
  17. ↑ Борцоки
  18. ↑ Бакаева Э.П. Буддизм в Калмыкии. Элиста, Калм. кн. изд-во, 1994.62 х.
  19. ↑ Житецкий И.А. Очерки быта Астраханских калмыков. Этнографические наблюдения 1884-1886 гг. Москва, 1893. 42 х.
  20. ↑ Борцоги на Цаган сар - подарок с особым символическим значением
  21. ↑ Бакаева Э.П. Буддизм в Калмыкии. Элиста. Калм.кн. изд-во, 1994. 62 х.
  22. ↑ Бакаева Э.П. Буддизм в Калмыкии. Элиста. Калм.кн. изд-во, 1994. 62 х.
  • Аав Киитн — хальмгин Дед Мороз. Орс келнд Аав Киитн «Дедушка Холод», эс гиҗ «Холодный Дедушка» гиҗ орчулгдна.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Цаһан_Сар&oldid=319810" халхас авсн