Хальмгин тууҗ

Рувики-с

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской Академией Наук
Подробнее
Aprove.svg

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв
Тодрхаһар
См. также: Калмыцкое ханство, Калмыцкая автономная область, Калмыцкая Автономная Советская Социалистическая Республика и История калмыков

Хальмгин тууҗ — Хальмг Таңһчин болн эн һазрт урднь бәәсн орн-нутгудын тууҗ.

Хальмгин тууҗ Орсин холвана улсин (Әрәсән) Өмн үзгин захин, Иҗлин көвән муҗгудин болн хальмг келн-улсин тууҗта залһлдата.

Хальмгин һазр эрт цагас авн XVI зүн җил күртл

Өдгә цагт Хальмг Таңһч бәәх һазр деер ик кезәңк цагт олн-олн келн-улс бәәдг бәәсмн.

Неолит үйин цагт Беровин толһасар, Зензели болн Яста худгин алднд әмтн бәәршлдг бәәҗ[1], Җаңһр (цагин эклцәс 5-зун җил хооран.) Сарпан эргнд[2].

Теңгин хальмгуд, XIX зун җилин чилгч

Җаңһр нерлһтә оршаврт олгдсн залу күүнә толһан ясн Энеолит үйин цагт ирлцҗәнә[3].

Хагсу Термстә нерәдлһтә зогсал-хош Улан мөңгнә үйин, гиҗ тоолгдна[4].

Ергеня селәнә эргнд бәәх толһасд олгдсн хойр цогц көңглин цагин эклцәс XXV—XXIII зүн җил эрт цага, гиҗ тоолгдна. Эднә Y-хромосомнь Y-хромосомин R1b-M343 гапло-багд ирлцҗәнә. Шинҗллһнә ашнь K2P1 темдгтә цогц митохондриальн Н гапло-багта ирлцҗәнә. К4P5 болхла — митохондриальн N гапло-багта ирлцҗәнә[5].

Көңглин цагин хөөтк, лолан цагин, гиҗ Хальмгин Лола һазрт олгдсн цогц 3631±22 җиләр тодлгдад, Y-хромосомин Q1a2 гаплобагд болн митохондриальн R1b гаплобагд ирлцүлнә[6]. Лолан эрндкт бәәршлҗәсн Улан мөңгнә цага әмтнә терц болн Майкопин эргндк теегәр бәәршлсн әмтнә терц, Сиврин зүн үзгин аңһучнрин терцлә ирлцҗәнә. Эдниг иҗлүлҗәх терц талдан һурвн багмудт (хотхрин, аркавказин болн көңглин) олгдсн уга[7]. Лолан эргнд олгдсн оршаврмудт цогц болһн зүн цохан дерләд, бөгҗиҗ кевтнә[8]. Лолан цагин кемд әмтиг суулһад оршадг бәәҗ[9].

Иҗл Тең хойрин хоорндк теегт дару-дарунь Европин Барун үзгин олн келн-улс бәәршлсмн: киммерий улс, скиф улс, сармат улс, гунн улс, печенег улс, половецк улс.

Өдгә цага Хальмгин һазрт урднь Хазарин каганат бәәсмн. Эн Европин Барун үзгин болн Өмнк Азин орн-нутгсин тууҗд ик тәвц орулсмн.

XIII зун җилд хамг эн тег Алтн ордңгин ханьд орла, хөөннь ногай улс нүүдлчәд йовсмн.

XIX зун җилин үйин хальмг улсин гермүд. Хальмгуд урднь өөрд улс Зүңһар орнас нүүдлчәд Иҗл Тең хойрин хоорнд ирәд Хальмг хаана нутг тогтасмн

.

Әрәсән орс хаана һазрт өөрднр XVI зун җилин сүл үйәс — XVII зун җилин эклц үй цагт нүүҗ ирсмн. Өөрд моңһл торһуд әәмгин улсиг дахулсн Хо-Өрлөг тәәш болн дөрвүд әәмгин улсиг дахулсн Далай-Баатр хойр Сиврин барун үзг тал орҗ ирсмн. Хөөннь өөрднр Эмба-Яик хойр һолмудын хоорнд бәәршлсмн. Эдниг орсин улс «хальмг» гиж нерәдсмн.

1608—1609 җилмүдт Хальмг улс Орс хаана ханьд орсмн. Хальмг тәәш Изн болн Дала-Баатр тәәшд Орсин хан В. Шуйский нерәдсн бичг цаас тарск улсин воевода И. В. Мосальский күргж өгсмн. Тер цааснд хальмгуд Сиврин балһсдар хулда-гүүлгә харш угаһар йовулх зөв өгнә. Орс хаана бичг-цаасн хальмгудт ирсн цаг хальмг улс Орс хаана ханьд орлһна герчлвр болад тууҗд орсмн. Тернь 1609 җилин август сарин 20 болнаКалмыки вошли в состав России 415 лет назад. Дата обращения: 24 март сарин 2025.. Тер өдр Орсин хан Василий Шуйский хальмгудта залһлда бәрҗәх Цаасиг Казань бәәшңгд батлҗ һаран тәвсмнПарникова, Евгения. Народ великой степи. Как калмыки докочевали до Петербурга, AiF. Дата обращения: 24 март сарин 2025..

Хальмгуд Орс хаана ханьд орсна 350 җилин өөн темдглһнә кем

XVII зун җилин — XVIII зун җилин эклц цаг

Өөрд улс Иҗл һолур уданар нүүсмн. Хаалһдан харһад харш болад йовсн хасгудын, ногай улсин, маңһд улсин дәәчнрлә ноолдад йовсмн. Нег үлү — орс хаана улс тиигән йовх дала зөв өгсн уга. Тер мет, хальмг улс Сиврин өмн үзгәс Иҗл болн Тең һолмудын көвәд күрсмн. XVII зун җилин 40-гч җилмүдт орс хаана зәрлгәр, хальмгудт Иҗлин көвәһәр нүүдлчх зөв батлгдсмн. Нег таласнь Түрг улс болн Крым хаана улс Орс хаанта таарлго бәәсн цаг, ташр орсин улс Польшин улста Украина болн Цаһан Орсин һазр булалдад, дәәлдн гиҗәх цаг учрсмн. XVII зун җилә 50 җилмүдт Крымин хан Казань| тал дәврәд, маңһд улсла ниилҗ авхар седсмн. Эднә шиидвриг таслхин төләд хальмгудыг Теңгин атаманмудта негдәд Орсин Өмн үзгин меҗәг харултхә гисн зәрлг Орсин хан батлҗ авна.

XVII зун җилд Монһлчудын ханьд бәәсн орн-нутгуд: Моңһл улсин каганат, Зүңһарин хаана улс, Хошудын улс , Хөтгтин хаана улс, Хальмг хаана улс болн Мөглистн

1654 җилд Украина улс Орсин улсин ханьд орна, тер саамд Орсин хан Польшин болн Литван Речь Посполитаяла дәәлднә. Речь Посполитаяг Швед орн-нутг, Турц орн-нутг, Молдов орн-нутг болн Крымин хаана улс дөңгнлә. Тер цагт хальгин Шүкр-Дәәч тәәш (1644—1661 җилмүдт залҗ йовсн) Мончак көвүнтәһән Орсин хаанур ирәд, энүнә ханьд орх седвәрән медүлнә. Тиигхлә Орсин хан эврәннь орс улс, маңһд улс болн нань чигн дәәчнриг хальмгудта нань цүүгә татдган ууртн гиҗ зәрлг болна. Эс гиҗ цугтаһитн «өршән уга дүүҗләд алхвдн», гиҗ тер закад келгдсмн. Ташр хальмг улст Иҗлин болн Актүбин көвәһәр харш уга нүүдлчх зөв өгсмн. 1655 җилд хальмгуд Иҗлин көвәһәд бууҗ ирәд, бәәршлсмн"Калмаки и казаки в документе 1614 года", «Вестник Калмыцкого университета», 2016. Авторы: Дремов Игорь Иванович, кандидат исторических наук, Кольцов Петр Михайлович, доктор исторических наук, профессор, заведующий кафедрой всеобщей истории Калмыцкого государственного университета, Имеев Владимир Очирович, кандидат филологических наук, доцент.. 1657 җилин июль сарин 6д Засгийн батлж авсн зааврар, хальмгуд Иҗл һолын барун талар — Әәдрхнәс авн Царицын (ода Волгоград) күртл, зүн таларнь Самара балһсн күртл нүүдлчх зөв өгнә. Хальмг улс шүүһин цуглавр мөңг өглго Әәдрхнә Хар Ярт, Царицынд болн Самарад хулд-гүүлгә күцәх зөв өгнә. Тер цагас авн Дәәч-тәәш ик ачта болсмн. Энүг хальмг улс деершлдг болв, орс хаана улсар демнләд, Дәәч тәәш Хальмгин төрин заллтын йос батлж авна. XVII зун жилин 50-гч җилмүдт V-гч Дала-Лам Дәәч тәәшд хаана цол нерәднә. Тер мет Москвад Хальмгин заквр бүрдәгднә. XVII зун җилин туршарт хальмгуд кесг дәкҗ Орсин хааг харсҗ дәәлдсмн. 1660 җилд Азов балһсна алднд 10 миңһн тоота хальмгудын церг түрг-маңһдын цергин диилсмн. 1661 жилд хальмгудын церг Орсин кергтә хамдан Крымур дәврнә. 1663 җилд Дәәчн көвүн Мончак Украинур дәврнә. Тенд Украина барун захин улс П.Дорошенко гетманыг дахад польш улста негдәд, хәрү орсмудын, украина болн хальмгудын цергчнрлә дәәлдҗ йовсмн. Таманя Арлыгт болн Кубаня эргнд бас нег хальмгудын цергин баг дәәлдҗ йовла. 1665 җилд Орсин хаана улсин үрврәр хальмгудын 17 миңһн тоота церг Украина Цаһан Чонҗин алднд ик бәрлдәнд орсмн. 1666 җилд бас Украина һазрт дәәлдсмн. 1668 болн 1670 җилмүдт Теңгин болн Запорожск хазгудын цергүдтә Крымур дәврсмн. Хальмг улс Аюка-хаана залсн цагт, 1669/1672—1724 жилмүдт хамгин өөдән ачд күрсмн. Зуг, Мончак хан өңгрснә хөөн хальмг тәәшд хоорндан цүүглдәд бәәдг болна. Тер кемд Зүңһара хаана улста дән чиләд уга бәәсмн. Зәрм хальмг тәәшд эврәхстәһән дәәлдшгоһар Азов тал нүүнә. Хальмг хаана ханьд бәәсн Ногай улсин Баһ ордң салад, Терек тал һазадна. Иҗлин дора көвәд болн Теңгд Степан Разин Муҗгудын дән эклсн цаг. Дигтә тер саамд Мончакин Аюка көвүнь Хальмгин хан болсмн. Эн Зуңһара хаана улста төвкнүн бәәдл тосхад, ногай улсиг хәрү орулҗ авла. Ахр болзгт Аюка хан цуг хальмг әәмгсин улсиг хоорнднь залһҗ, ни-негн бәрнә.

Аюка хан хаҗудан бәәх хам-хоша орн-нутгудта залһлда бәрнә. XVIII зун җилд болсн дән болһнд гилтә хальмгуд диилвр бәрҗ йовсмн. Аюка хан Ик болн Баһ Ногайин маңһд улсиг дарад, хәрү бийдән орулад авна. Аюка хан Хивин улста дәәлдәд, эдниг бас дарсмн. 1700 болн 1712 җилмүдт Хальмгин Аюка хан Китд Цин имперьта хәрлцә батлна. Дәкәд болхла Аюка VI-гч Дала-Ламта харһад, 1690 җилд Богд-ламас хаана цол зүүҗ авсмн. Орс хаанта бас сән бәәһәд, дөрв дәкҗ хәрлцәнә цаас (орс. шертные записи) батлҗ авсмн, тернь 1673, 1677, 1681 болн 1684 җилмүдт. Орсин хан Пётр I Аюкаг йилһлҗ, 1697 җилд году, «Алдр элчллтд» (орс. «Великое посольство») һазадын ордудар йовх деерән Әрәсән Өмн захин меҗәг харсх зөвиг хальмгудт даалһна. Аюка хан 1705—1706 җилмүдт учрсн Әәдрхнә үүмлдәниг дарлһнд орлцсмн. Дарунь 1708 җилин Булавина үүмлдән, 1704—1711 җилмүдин маңһдын үүмлдән дархд орлцсмн. Аюка эврәннь күчәр Ар Кавказин улсиг кесг дәкҗ дарсмн.

XVIII—XIX зун жилин үйд

Хальмгин мөрчнр Орсин хаана цергин тоод эс орв чигн, энүнлә зерглц Әрәсән империг харсад олн дәәнд орлцсмн. Тер дунд — Алдр Ар үзгин дән (1700—1721 җилмүдт, 3 миңһн хальмг баатрмуд Полтавин бәрлдәнд орлцсмн); Орс-Түрг хоорндк хамг дәәнд; Польшин улсла болсн дәәнд (1654—1667); Швед улсла болсн дәәнд (1741—1743), Долан җилин дәәнд (1756—1763), Персин һазрур дәврлһнд (1722—1723).

1724 җилин февраль сарла Аюка хан сәәһән хәәснә арднь энүнә орм эзлх үйнрнь хоорндан цүүглднә. Церн-Дондг, Назара Дорҗ, Дондук-Омбо болн Дасңг хаана цол зүүх санаһан медүлнә. 1724 җилин май сарин 3д Әәдрхнә муҗин губернатор Артемий Петрович Волынский орс хаана зәрлгәр, Аюкан Дорҗ көвүг хальмгудын ахлачар тәвхәр седнә. Зуг Назара Дорҗ хаана цолас буцлв. Тиигхләнь 1724 җилин сентябрь сарин 20д Волынский Церн-Дондгд (1724—1736) хаана цол нерәднә. Зуг 9 җилин эргцд хальмгуд хоорндан цүүглднә. 1731 җилин февраль сарин 17д Орсин хан-хатн Анна Иоанновна Церн-Дондгиг шинәс хаана ормд суулһна. Тер цагас авн хальмг хаана цолыг Орсин һардачнр нерәддг болснас, хальмгуд хоорндк цүүглдән улс догшрад ирнә. 1731 җилд Дондук-Омбо хаана цергиг дарна. Орс хаана улс Церен-Дондукт иткдгән уурад, Дондук-Омбог хаана ормд зална (1735—1741). Дондук-Омбо өңгрснә хөөн хальмг улс саак хаана орм булалдна. Әәдрхнә муҗин ши губернатор Василий Никитич Татищев Дондук-Дашиг зална (1741—1761 гг.)

Дондук-Даши (1741—1761) болн Увш (1761—1771) залҗасн кемд Орсин хаана толһачнр хальмгудар эврән залх арһ хәәнә. 1760 җилмүдт орсин улс хальмгудын һазр эзләд, хальмгудыг даҗрад, бәәсмн. 1767—1768 хоорндк үвләр олар цасн орад, догшн киитн болснас, малын ик һару болад, хальмг әмтн түрү үзнә. 1768 җилд Орсин хаана зааврар хальмгудт сулар өдмг хулддган уурснас көлтә, хальмгуд харһнна. Дәкәд Орс-Түрг хоорндк дәәнд (1768—1774) хальмгудыг олар орулхин төлә Иҗлин зүн көвәд йовдгнь таслна. Орсин хаана һарһсн закасин хөөн һазрин то цөөкрдәд, малын идшл чиләд хальмгудын әмдрл зөвәр муурад ирсмн. Хальмгудын зуульчллһна һазриг хасад, төгәлң меҗәһнь (орс. Царицынская сторожевая линия) темдглчкснә хөөн Теңгин хальмг хазгуд өрк-бүлмүдәрн нүүҗ ирлдәд, әмтнд бәәршлх һазр күртлго, цүүглдән татгдад бәәв. Тер цагт хальмгуд хәрү Китдин Цинь империн Зүңһар талан хәрх сана зүүнә. Торһудын нүүлһнд хальмг улс эртәснь белдвр кесмн(1767—1770). 1771 җилин январь сарин 5д хальмгуд босад ик хол хаалһд мордна. Тер хаалһдан хальмгудын ик зунь геедрсмн. Зәрмнь хаалһд учрсн бәрлдәнмүдт, кесгнь гемнәд, шавтад, харһнад хорсмн, 100 миңһн шаху улс бәрәнд туссмн. Дахулсн мал уга үлднә[10].

1771 җилд Увш хан эврәннь улсиг дахулад Төв Азин тал нутгин Зүңһар тал хәрх шиидвр авна. Эн йовдл торһуд улсин нүүлһн (орс. Торгутский побег), эс гиҗ Зүңһарур хәрлһн[11], эс гиҗ «Шора бүргсн нүүлһн», гиҗ тууҗд орсмн (орс. «Пыльный поход»)[12][13].

1771 җилин октябрь сарла Орсин хан-хатн II-гч Екатерина Хальмг хаана һазриг салһад, үлдсн хальмгудыг салу цергүдәр тарана. Тернь: Уралын хазгудын церг, Оренбургин хазгудын церг, Терск хазгудын церг. XVIII зун җилин чилгчәр Теңгин көвәд бәәсн хальмгудыг хазгудын тоод орулна[10].

1773 җилд кирстә хальмгудын улс Емельян Пугачёвин эвдрлд орлцна. Хальмгудыг Федор Иванович Дербетев дахулад, Пугачёвин эвдрлд босхсмн. Дербетевиг 300 цергчнртәһнь Сарпуляс Оренбургур эвдрлиг дарулхар йовулсмн. Зуг Дербетев Пугачёвин ханьд орад, 1773 җилин намрар энүнә цергт дәкәд 500 сарпулин хальмгуд орна. Пугачев Дербетевд атаман цол зүүнә. 1773 җилин декабрин 25д И. Араповин болн Ф. Дербетевин цергчнрин багмуд Самара балһсиг эзлҗ авсмн[14].

1774 җилин январь сарин 20д хальмгуд Сарпульд орж ирсмн. Сарпулин харсачнр дәәлдлго бәрәд орна. Энд 200 бу, сум, хот-хол, мөрндән теҗәл эзлҗ авсмн. Байн гермүдинь хоостачкад, балһсна цуг сәәчүдиг хальмгуд бәрәндән авна[14].

1774 җилин март сарин 22т Татищевск бәәшңгин алднд болсн бәрлдәнә хөөн диилгдсн Пугачёв зулна, Дербетев болхла Оренбургин хальмгудур йовад, дәкәд хальмгудан цуглулҗ авад Пугачёвин ардас йовхар шунна. Зуг ардаснь тәвсн цергчнр (тедн дунд хальмгуд бас бәәсмн) энүг көөлдҗ куцәд бәрәд авсмн[14].

1786 җилд хальмгудын Зарһиг болн хамг төрмүдиг хааһад бәәрн уездын зарһсд бәрүлсмн[10].

XVIII—XIX зун җилмүдин хоорнд цаг болзгт хальмгудын хаана ормд Баһ Дөрвдә улсиг эзлсн Тундута Чүчәг тәвсмн. Тер цагт Зарһан шинәс бүрдәһәд, энүнд нәәмн кү орулна. Болв, урдк хальмгин хаанмудын күчн Тудута Чүчәд күртсн уга. Энүг Орсин хаана улс залад бәәдг болна. 1803 җилд Чүчә сәәһән хәәснә хөөн Хальмгт хаана заллт уга кесмн. 

Хальмгт хаана заллтиг хассна цаг

Хальмгин теегт йос диглхин төлә Орсин хаана улс приставин заллт тәвнә. Әәмг болһнд неҗәд пристав көдлдг болв, цуг эдниг ахлдг пристав бас батлгдв. XIX зун җилин эклцәр приставсин ормд йосна тетклһн бүрдәгдсмн.1825 җилин март сарин 10с авн хальмг улс Һазадын ордудын кергүдәр үүлддг Министерствин ханьд орсмн. Хальмгин һазр Әрәсән муҗин тоод 1822 җилд Әәдрнә губерньд орна. Хальмг улсин заллт 3 әңглгднә: областин, төгәлңкин болн улсин. Теднә ханьд хальмгудын кергүдин Зөвлл, Зарһ болн Улсин зарһ бүрдәгднә. Хальмгудын кергүдин Зөвлл дотрнь орсн улсмудын төрмүд хаһлх болна. Эн Зөвллд губернатор даруктаһан, хальмгудын деед пристав, муҗин прокурор болн хойр элчтнр (негнь сәәчүдәс, хойрдгчнь ламнрас) орсмн. Зөвлл Әәдрхнд бәәршләд, деерән Ахлачта, ташр дотад кергүдин Министерствин ханьд орсмн. Зарһ болхла төгәлңдкин заллт һардсмн. Зарһ хальмгин хаана цага Ик цааҗин бичгин (1640 жилд батлгдҗ авсн) диг-дараһар кергүдән йовулдг болв. «Улсин зарһсин» дуту-дунднь Зарһ шинҗлҗ хәләдг болв. Хальмг улсин Деед приставин кергүдиг бас бүткдг болв. Хальмг улс болһнд Улсмудин заллтс 1825 җилд бүрдәгдсмн.

Әәдрхнә муҗин (губернин) Хальмг тег (1864 җил)
1910 җилин Сарпулин муҗ (губернь) (оошг зүсәр Баһ Дөрвдә һазр темдгләтә)

1834 җилд шинрлт орулгдад, пристав улс тетклгчнрт хүврдсмн, хальмгудын кергүдин Зөвллин ормд Заллт болсмн. Тер цагас авн зәәсңгүд болн нойдуд эзлҗәх улсмудыг күүкдтән үлдәдг арһан геецхәв. Ах теткгчиг Орсин хан заах болв, Зарһин ахлачиг зарһин (юстицин) министерствин дурдлһар тәвдг болв. Заллтын сүвдлд болн Зарһин гешүдт нойдуд болн зәәсңгүд эврәннь улсиг орулх зөвтә болв. Хальмг улсин кергүдин залх зөвиг Әәдрхнә губернатор, Ах теткгч, хальмгудын заллтын Сүвдл, Зарһ болн Ламнрин шаҗна заллт хоорндан батлцхав. 1847 җилд хальмгудын заллтиг Әрәсән дотр-дундын кергүдин Министерствас салһад Әрәсән зөөрин хоршаврин Министерствин ханьд орулсмн. Деед толһачар Әәдрхнә муҗин губернатор улднә. Хальмг улсин Ах теткгчин ормд болхла Әәдрхнә зөөрин хоршаврин әңгин залач орна. Әәдрхнә зөөрин хоршаврин әңгд Хальмгин онц заллт бүрдәгдсмн. Терүнд хальмгас зөөрин хоршаврин Министрин зөвшәләр, хальмгин әәмгүдин зәәсңгүд шүүҗ авсн нег элчтн орна. Эн элчтн 3 җилдән Әәдрхнә зөөрин хоршаврин әңгд бәәһәд, кергүдин төр хаһлх зөвтә болна. Наадкс хальмгудын зарһин төрәр үүлддг эдл-ахусин заллтс хасгднсмн. 1860 җилд Баһ Дөрвдә улс Сарпулин муҗд орна. Тер мет, хальмгудын бәәх һазриг хойр әңглсмн. 1892 җилд сәәчүд-эгл улс хоорндк бәәдл невчк ясрсмн.

XVIII—XIX зун җилмүдт болсн Әрәсән дәәнд орлцлһн

1771 җилд хальмгудын ик зунь Зүңһар тал нүүснә хөөн Ар Кавказд хальмг дәәчнрин күчнь баһрв. Тер мет, XVIII зун җилин 70-гч җилмүд күртл дәәнә цагт хальмгуд 20-40 миңһн тоота церг агчмин зуур цуглулдг бәәсн болхла, эн цагт әрә гиҗ 5 миңһн күн хурв. Болв, хальмгудын нүүлһнә хөөн чигн Орсин хан хальмгудыг цергт орулдг бәәсмн.

1778 җилд Крымд генерал-поручик А. В. Суворовин цергт хальмгудын отряд дәәлдҗ йовсмн. Орсин Швед улсин хоорндк дәәнд (1788—1790) Тольятти балһсна алднд бәәршлҗ йовсн хальмгудас 150 цергчнрин баг тогтагдла. 1779 җилин хаврин-зунын цагт кабардан улс болн Крымин маңһд улс Азов-Моздокур дәврсн цагт хальмгуд зогсасмн. XVIII зун җилин 80-90-гч җилмүдт давсн Орсин Түрг улсин хоорндк дәәнд (1787—1791) болн Речь Посполитая һурвдгч дәәнд хальмгудыг Чугуевин мөртә хазгудын полкд орулҗасмн.

Хошуда хурл, 1812-гч җилин Төрскән харсгч дәәнд әмнәсн хаһцсн хальмгудын санлд нерәдәд тосхсмн.

Тер дәәнд хальмгудас һурвн мөрчнрин баг мордсмн, дәкәд болхла Теңгин Цергин хальмгуд бас дәәлдсмн.

Хальмгудыг муҗгудын тоод орулсна тууҗ

Хальмгудыг муҗгудын тоод орулсна цагт түрүн авгтан бүрткҗ болҗасмн, зуг хөөннь хальмгуд бәәршлҗәсн һазрар эн-тендәс зулсн муҗгуд нүүҗ ирәд бәәснә хөөн, 1861 җилд орн-нутгин захар бәәсн улсиг бүрткдгән уурв. 1847 җил күртл хальмгудын һазрар талдан улст бәәҗ болшго, гисн закврмуд һарсмн. 1847 җилин закаһар хальмгудын һазрт бәәх саната талдан келн-улст засгин зөвллһ авх кергтә болв. Хальмг теегт одхин төлә онц цаас авх кергтә болсмн. Зуг орсн-һарсн улсиг цугтаһинь үзҗ бүрткдг арһ уга болад, тер закан тус уга болсмн. XIX зун җил эклсн цагт Әрәсән муҗгуд хальмг теегт олар орҗ ирәд бәәдг болсмн. Ергенян ар үзгт муҗгудын станицмуд бүрдәгдв. Тернь Аһшин Аксай, Ик Чапурники, Баһ Чапурники, Цаца селән болн и Дубовый Овраг селән. Тенд бәәршлсн улс Әрәсән баһ һазрин губерньмудас нүүҗ ирсн мужгудас тогтсмн. 1830—1840 җилмүдт Әрәсән засгин зөвллһәр хальмгудын теегәс олн һазриг эднд салһҗ өгсмн.

1846 жилд һарсн Әрәсән засгин закврар, әмтн бәәх селәдиг Хальмгин теегәр бәәх хаалһсин хаҗуһар бүрдәх болсмн. Орс болн хальмг улсиг тәвәд өрк-бүлмүдәр йилһәд 28 селәд тогтах седвәртә бәәсмн. Зуг нүүһәд дасчксн хальмг улс тогтасн селәдт нег ормдан бәәҗ өгсн уга. Тер учрар, шин селәдтән тату һазрта Воронежин болн Харьковин губерньмудас нүүҗ ирсн муҗгудыг орулсмн. Тедниг торһхин төлә түрүн авгтнь дөңг күргдг болсмн. Тер мет, 1860 җилд Иҗл һолын Ар Кавказла залһсн Царицын — Сарпуль хоорндк хаалһсин хажуһар Плодовитое, Абганерово, Тундутово, Садовое, Обильное, Киселёвка, Заветное, Торговое, Ремонтное, Первомайское, Крестовое, Кормовое болн Приютное, — ут тоодан 12 селән тогтсмн. 1864 җилд тер селәдт ут тоодан 11 893 күн бәәдг болҗ, тернь орс болн украин келн-улс. Хальмг теегин Өмн-барун үзгт, Әәдрхнә губернин захт Линейн тракт гидг нерлһтә хаалин хаҗуһар 1864 җилд 8 селәд тогтагдад, терүнд ут тоодан 3458 күн ирҗ буусмн. Зуг энд салькта, шората, усн ховр һазр болснас, эн талагшан әмтн земго уданар ирцхәҗ. Кума-Маныч хоорндк Крымин хаалһин хаҗуһар 1860-гч җилмүдин зураһар 7 селәд тогтахар бәәсмн. Эн хаалһ Әәдрхниг Новочеркасск болн Теңгин Ростов балһсдта залһҗасмн, тигәд, долан селәнд 10—15 өрк-бүлмүд орулх шиидвр авсмн. Тер дунд Элстә болн Улан-Эрге[10].

1861 җилд учрсн Әрәсән Муҗгудын шинтклин хөөн хальмг теегүр Теңгин цергүдин муҗгуд олар ирҗ буусмн. Теднә ик зунь урднь баячудт заргдад, теднә мал хәләһәд, күүтрмүдәр бәәршлҗ йовҗ. Тер саамд, XIX зун җилин 20-гч җилмүдт Сарпулин муҗин Баһ Дөрвдә әәмгин хальмг теегт орс болн украин келн-улсин муҗгуд олар ирҗ буусмн. 1840-гчин сүл җилмүдт Сарпулин муҗд долан станиц бүрдәгдв: Дивное, Дербетовка, Винодельная, Предтеченская, Величавая, Урожайная болн Хаһрха худг. Энүнд 470 өрк-бүлмүд орсмн, ут тоодан 65—70 гермүд өндәлһсмн. 60-гч җилмүдт болхла селән болһнд 150 даву гермүд тосхгдсмн. Сарпулин толһачнр дегд түргн нүүлһиг зогсахар седәд, селән болһна һазриг 1863—1873 җилмүдт межәһәр салһсмн. Эднә тоолврар, бәәрн улс һазран хармнад, таалын улсиг орулшго зөвтә. Эгл хальмг күн болһнд 30 арвадар һазр зааҗ өгсмн, зуг мел тохмарн бәәх һазр хоорнднь. Нойдуд болн зәәсңгүд хамгин сән болн өргн һазриг эзлнә. Һазриг меҗәһәр салһсна хөөн нүүҗ ирдг улсин то невчк баһргдсмн. Болв, цөөкнәр Полтавин, Черниговин, Курскин, Орловин, Тамбовин болн нань муҗгудас әмтн нүүһәд ирәд хальмг теегин дундагшан орад буусмн. Теднә бүрдәсн селәдәс удан боллго Сарпулин муҗин хойр ик, байн гисн уезд тогтсмн — Медвежинский болн Новогригорьевский нерлһтә. ХIX зун җилин чилгчәр тер хойр уездин селәдт арвад миңһн улс бәәдг болсмн. Үлгүрлхд, Цаһан шавр (Белая Глина) селән өргн-икдән балһсдта әдл болҗ өссмн. Хальмг теегин тал дунд гилтә тер кемлә Прибалтикас ирсн муҗгудын селәд һарч ирсмн, Эсто-Хагинка болн нань чигн селәдт Балтикин көвәһәс нүүҗ ирсн немшнр бәәршлцхәв[10]

XX зун җилин эклц цаг

1917 җилин эклцд хальмг теегиг Әәдрхнә болн Сарпулин муҗгудын хоорнд хойр әңгләд салһсмн. Әәдрхнә муҗгт Хошуда улс, Баһ Цоохра, Ик Цоохра, Эрктнә, Манычин, Баһ Дөрвдә, Хар Хулсна болн Яндг-Мочажна улсмуд болн Хальмг базр селән орна. Теңгин Цергин Сальск балһсна эргцд бәәх хамг улс дунд хальмгуд ик зу тооһинь тогтаҗасмн. Дәкәд болхла хальмгудын багмуд Оренбургин болн Терекин хазгудын цергүдт орҗ йовсмн. Революцин өмн хальмгудын то 200 000 күрч бәәсмн.

1917 җилин март сарин 26-с авн 31 күртл Әәдрхнд хальмг улсин Чуулһн болсмн. Терүнд түрүн болҗ Теткврин заллтыг уга кеҗ хассмн. Терүнә ормд Әәдрхнә әәмгин Хальмг улсин заллтын цутхлң Комитет бүрдәсгдмн. Хальмг улсин Комитет Әәдрхнә муҗин йилһән онц әңг болв. Чуулһн деер хальмг улсиг Нерәдлһнә Ик хургт цуглулх шиидвр батлад, өргн белдврин көдлмш эклнә. Чуулһнд хаһлсн һол төрмүд: һазрин, заллтын, зарһин, эдл-ахусин, сойлын төрмүд болв. Сарпулин Ик Дөрвдә улсин әңгд Карвин Лиҗ ахлсн Аюлго бәәлһнә Улсин комитет бүрдәгдв. 1917 җилин май сарла Теңгин хальмгуд Келн-улсин хүүв бүрдәсмн. Хальмг базр селәнд тетклһнә заллтын ормд селәнә сүвдл тогтагдсмн. Терүг эмч күүкд күн, А. И. Цветкова ахлсмн. Апрель — май сарла улсмудын болн әәмгсин исполкомс тогтах шиидврәр суңһвр давулгдсмн.

1917 жилин июнь сарла Әәдрхн балһснд Әәдрхнә, Сарпулин, Терекин болн Кумин хальмгудын элчтнрин селвлцән болсмн. Терүнд хальмгудыг хамцулад, онц һазрта келн-улсин ниицә тогтах тоолвриг Әәдрхнә, Сарпулин, Терекин элчтнр зөвшәлв. Аштнь чуулһнд батлсн шиидврәр, Хальмгт эврә заллт бүрдәгдсмн. 1918 җилд Әәдрхнд Советин йосн ирсмн. Тер мет, февраль — март сарла цуг хальмг теегәр Советин йосна цутхлңгуд тогтагсмн. Әәдрхнә губисполкомд Хальмгудын әңг бүрдсмн. 1918 жилин июль сарин шинәр, июлин 1-с авн — 3 күртл Хальмгудын түрүн исполком болсмн. Тергүг Чапчан Араши толһалсмн.

Иргнә дәәнә цагин Теңгин хальмг хазгуд

Иргнә дән эклсн цагт Улан церг Деникинә болн Красновин Цаһан хазгудын цергчнртә болсн бәрлдән Әрәсән мел Өмн үзгт давсмн.

Цаһан хазгудын цергчнр дунд Сальскин хальмгудын хазгудын полк бәәсмн. Тедниг атаман A.M. Каледин ахлҗ йовҗ. Зуг теңгин хальмг хазгудын ик зунь Калединиг дахсн уга[15].

1920 җилин март сарла Хальмг теегт цаһан цергиг дииләд, хәрү Советин йосн делгрсмн.

Чилгр селәнд 1920 жилин июль сарин 2 шинәс авн 9 күртл цуг хальмгудын түрүн Чуулһн хурсмн. Терүнд Хальмг эврә эршәгч муҗиг (автономн областиг) зарлсмн. Чуулһна элчтнр «Хальмгин күч-көлсчнрин зөвин декларациг» батлҗ авсмн. Терүнә хөөн хальмг теегүр Оренбургин, Куман хальмгуд болн цөөкәр Теңгин хальмгуд нүүҗ ирсмн.

Иргнә дәәнә аштнь хальмг улс хойр әңглгдәд одна. Цаһан цергиг дахсн улс Югославин, Болгарин, Парнцсин болн нань чигн һазадын ордудар тарна.

Хальмгуд Болгарьт. 1920 җил.

Орчлңин түрүн дәәнә, Октябрьск үүмлдәнә, Иргнә дәәнә ашт, терүн деернь 20-гч җилмүдт зуд учрад, әмтн харһнад, нег үлү коллективизац давулснас иштә хальмг улс ик һару үзв. Хальмгудын то хасгдад, 1926 җилд СССРт давсн олн-әмтнә тооллһнд, 129 321 хальмг күн тодлгдсмн, арвн җил давад, 1937 җилин тоолсар, 127 423 хальмг улс үлдсмн.

1930-гч җилмүдин эклцәр СССРт шаҗна тохм таслх керг учрад, хальмгудын шар шаҗна хурлмуд, орсин чонҗс болн кезәңк хуучна литературин, тууҗин, тосхлтын зөөриг нураһад уга кесмн. 1933-гч жилин май сарин 24нә тоолһна цааснд шар шаҗна Цаннид Чөөрә хурлас булаҗ авсн бурхна тоот темдглгдҗ: 189 дүүҗләтә бәәсн кенчрт зурата бурхд, 46 улан мөңгнәс кесн олн-зүсн кемҗәтә бурхд, 58 һадрта бурхд; 564 улан мөңгн цөгц, 17 цаһан мөңгн цөгц; 2 цаһан мөңгн бумб, 8 мендря, 1 цаһан мөңгн нүрүздг, 18 ширтә хар ааһс, 4 бичкн хоңх, 18 кеңкрг, 10 донҗг, 6 дүңг болн дәкәд чигн олн-зүсн шар шаҗна тоотс. Модн ширәс болн хувц-хунр хулдгдад, авсн мөңгнь СССРин Госбанкд орулгдсмн. Цаһан мөңгн ааһс (тәклин цөгцс), ик болн бичкн чигн, Москва балһсна Монетный двор эдл-ахуд йовулхин төлә Госбанкд хадһлгдҗана. Дегтрин саңгд бәәсн хамг тоотыг хулхачнрин һарт орсмн[16]. СССРин коллективизацин кемд бәәхтә улсин зөөриг колхозд орулад, энүнд 1929 җиләс авн хальмгудын дундас 40с даву малта улс харһв[17]. Эднә булаж авсн бод малын то 61 623 толһа болв, теднәс 14,5 % , эс гиҗ 8935 бод малын угатя улст өгсмн. 50 % совхозмудт, 35 % — колхозмудт орулгдсмн[17]. Бәәхтә улас булаж авсн малыг 3 шин совхозмудт 82 990 хөд, 2797 үкр мал, 760 цар, 183 мөрн, 176 темән өггдв; колхозмудт 335 морн, 395 темән, 720 цар, 4209 бод мал орулгдсмн.

1935 җилд Хальмг эврә эршәгч муҗиг Хальмг АССРт хүврәсмн(Советск Союзин Хальмг автономн республик, гиҗ нерәдлдг бәәсмн).

Төрскән харсгч Алдр дәәнә цаг

Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт, 1942 жилин зунар Хальмгин һазрин ик зууцаһнь немшнр эзлсмн. Өрәл жилин хоорнд Советин церг Хальмгиг сулдхсмн. 1942 җилин ноябрь сарин 21д догшн бәрлдәәнә хөөн Хулхута селән сулдхгдла, декабрин 27д — Яшкуль селән сулдхгдла. 1943 жилин 1 шинлә 28-гч цергин әңг Элстиг сулдхҗ авад, цаараннь Ремонтное — Приютное дәврәд, немшиг көөһәд һарһла[18]. Хальмг дәәчнр Алдр дәәнә җилмүдт ик күч болн залу-зөрмг үзулсмн. Хальмгин улс партизана җисәнд Хальмгт, Цаһан Әрәсәд (Белорусьд), Украина, Брянщина һазрт, бас нань чигн ормд орлцад Алдр Диилврин кергт ик тәвцән орулсмн. Теңгин көвәд болн Ар Кавказиг харслһна бәрлдәнмүдт Хальмгудын мөрчнрин 110-гч онц дивизь нерән туурулсмн.

Төрскән харсгч Алдр дәәнд хальмгуд орсна туск, хальмгудын үзүлсн залу-зөрмгиг СССР-т кесг җилдән нуугдад йовла. Тер юңгад гихлә, дәәнә йовудт, 1943 җилд бүрдәгдсн «хальмгудын туск төр» бәәсмн — зәрм хальмг улс фашистнрин немшнрт заргдад, теднә ханьд орсн тоолврар. Тиим «төр» батлсн цагтан, тер дәәнә Диилврт хальмгудын ик зунь орулсн тәвциг тоолгдсн уга болжана[19][20][21]), хальмг улс дунд ик зунь өршәңһү уга фашистнрла ноолдсмн, Улан цергин зегләнд әмән әрвлл уга дәәлдҗ йовсн 24 хальмгин залус Советин Союзиг Геройин нер зүүсмн, дәкәд кедү миңһн күн Төрскән харсгч дәәнә олн-зүсн ачлвр авла[22])[23]. Хальмгудыг хар гөрәр муутхсиг хәрү цокҗах йовдлмуд олн болҗана. Хальмг улс дәәнә цагт фронтд болв чигн, дәәнд дөңг күргллһнә туст аһу ик тәвц орулснь лавта. Арвад миңһн Хальмгин дәәчнр, тер дунд 700 күүкд улс Төрскән харсгч Алдр дәәнә медальмудар болн орденмудар ачлгдла. Хальмг АССРин 24 иргн Советин Союзин Геройин нер зүүсмн[24].

Төрскән харсгч Алдр дәәнд Советин Союзин Геройин нер зүүсн хальмгуд: Бадмаев Эренцен Лиджиевич, Басанов Батор Манджиевич, Городовиков Басан Бадьминович, Городовиков Ока Иванович, Деликов Эрдни Теледжиевич, Манджиев Лиджи Исмалиевич, Санджиров Николай Мартынович, Сельгиков Михаил Арыкович, Хечиев Бембя Манджиевич[25] 1945-гч җилин Диилврин Парадт июнь сарин 24д, Москва балһсна Улан Цутхлң талвңг деер хальмгас 6 дәәчнр орлцх ачта зөв авсмн[26]. Төрскән харсгч Алдр дәәнд Советин Союзин Геройин нер зүүсн хальмгт төрҗ өссн улс: Баташев Н. И., Воробьёв Н. Т., Гермашев И. В., Жигульский К. М., Зигуненко И. Ф., Крынин С. М., Лазарев Г. М., Лопатин А. А., Мергасов В. В., Метяшкин А. Г., Попов Ф. Г., Пяткин Г. Я., Турченко П. А., Храпов Н. К.[25]. 1941—1943 жилмүдин дәәнә йовудт Хальмг АССРас фронтур 38 778 күн мордсмн. Болв, дән эклхин өмн цергт мордсн көвүдиг тоолхла, Төрскән харсгч Алдр дәәнд 43 210 хальмгин улс орлцсн болжана. Теднәс нань 300 күн партизанмудын тоод орлцад, немшнр эзлчксн Хальмг АССРин, Сталинградын, Ростовин һазрар олн ончта кергүд күцәһәд, кесгнь әмнәсн хаһцсмн. Хальмгуд Улан цергт 30 миңһ шаху мөрмүд, зууһад тонн мах болн заһс, буудя, хот-хол, хувц-хунр болн 100 сай арслң мөңг өгүлсмн[27].

Хальмг автономиг тоньллһн

1943 җилин декабрин 27д «Хальмг автономиг тоньллһна болн РСФСР ханьд Әәдрхнә муҗ бүрдәлһнә» СССРин Деед Сүвдлин зәрлг һарсмн. 1943 җилин декабрь сарин 28-д Олна комиссармудын Сүвдлин № 1432/425сс тойгта «Хальмг АССРт бәәх хальмгудыг туулһна» тогтаврар цуг хальмгудыг Алтай, Красноярск, Омск болн Новосибирск һазрур көөҗ һарһсмн. Тер туувр хар гөрәр бүрдәгдсн мөн. Хальмг улсиг Советин йоснд, Улан цергт сөрүцлһнә кергүдин туск худл-ховиг Советин толһачнр соңсад, бүкл келн-улсиг шоодврт орулад, цааҗла харһулсмн.

Хальмгудыг цааҗла харһулсн йовдл ик гидг һашута, зовлңгта цаг болсмн. 97-98 миңһн туугтсн хальмгудас 1943 җилин декабрь сарин 28-с авн 1946 җилин апрель сар күртл Сиврин һазрт әмнәсн хаһцсн хальмгудын то 14 343 күрв. Тиим зовлң үзҗ йовх улс дунд күүкд һарһдгнь ховр бәәснь лавта[28].

Хальмг улсиг туусна хөөн бәәсн һазрнь, Хальмг АССРиг 1944 җилд тоньлһсмн. Хальмг тег дөрв әңгләд, Әәдрхнә, Сталинградын, Сарпулин болн Ростовин муҗ хоорнд салһсмн.

1956 җилд хальмгудын нериг цеврллһсмн. Шаблон:Seealso

XX зун җилин дунд үйәс авн — XXI зун җилин эклц күртл

Дәәнә хөөн хальмгудын тег өнчрәд, мал асрдг әмтн уга болад түрү цаг үзгдв. Ямр чигн көдлмшчнр кергтә болсмн. Хам-хоша бәәх һазрас әмтиг дуудад хальмг теегт орулҗ бәәлһсмн. Тер мет 300 шаху өрк-бүлмүд Ростовск муҗин барун үзгин һазрмудар орулсмн, 500 шаху өрк-бүлмүдиг — Сарпулин Степновск әңгд болн теегин наадк һазрар буулһсмн. Тер цагт ө-шуһу модд суулһна көдлмш өргн кевәр күцәгдсмн. Аһш — Степной (Элст балһсна тер цагин нерлһн) хойрин хоорндк болн Степной — Черкесск хоорндк һазрар модд суулһад өсклһнә кергиг уудлулхин төлә тавн ө-шуһу мод харслһна эдл-ахус бүрдәгдсмн: Ергенинская, Прудовая, Восточная, Троицкая, Степная. Хагсу теегиг ноһарулад, модд суулһад, ик керг күцәхин төлә Степной балһснд урһц-модна номин шинҗллһнә цутхлң тогтасмн. Ода чигн эн эдл-аху көдлнә, зуг Хальмг урһц-модна номин шинҗллһнә цутхлң гиж нерәгднә[29].

Әрәсән Поштын темдг, 2009 җил

Дәәнә цагт нурсн Хальмгин мал-аһрусн, хамг эдл-ахус 1957 җилин январь сарин 9-с авн Хальмг автономн муҗин нер авснас авн босхгдсмн. Хойрдгч девсңгнь болхла 1958 җилин июль сарин 29д Хальмг АССРин нерән хәрүлҗ авсн цагас авн. Хальмгин 10 әәмг хәрү тогтсмн — Западн, Яшалтин, Приютна, Сарпан, Приозёрн, Целинн, Лаганя, Яшкулин, Үстин, Хар һазрин болн Цутхлң Элст балһсн. Таңһчин меҗәнь ут тоодан 75,9 тыс. км² күрсмн. 1959 җилин тоолсар, хальмгудын то 184,9 миңһн күн бәәсмн. 1957 җилин март сарла бәәрн Сүүрмүдт орз элчтнрин суңһвр давсмн[30].

1958 — 1992 җилмүдин Хальмгин туг.
Хальмг АССР (1958 - 1990 җилмүд)
Хальмг ССР (1990 - 1992 җилмүд)

1957—1959 җилмүдт хальмгуд Сиврәс болн Хасгудын һазрас олар эврә теегтән хәрҗ ирсмн. 18 158 өрк-бүлмүд, ут тоодан 72 665 күн ирҗ буусмн. Теднәс көдлҗ чаддгнь 30 056 күн. Хальмг теегт өргн кевәр тосхлтын керг эклнә. Тер цагт Цаһан-Амн, Яшкуль, Советское (Көтчнр) цутхлңг селәд шинәс тосхгдсмн; Үлдчн, Буранный, Южный, Малый, Целинный селәд совхозмудын болн колхозмудын өсәд-босад бәәсн цаг.

1959 җилин август сарла Хальмгуд Әрәсәһин ханьд орсна 350-гч җилин өөн темдглгдсмн. 1962 җилд Хальмгин Элст хотл балһсн болн Сарпан әәмгт төрин арһар шамин күчн орсмн. 1963-64 җилмүдт Дивное—Элиста хоорндк хату девскртә хаалһ теткврт орулгдсмн[31]

1964 җилд Сарпулин багшнрин институтын хальмг әңгд Хальмг багшнрин институт бүрдәгдәд, 1970 җилд Хальмг Ик сурһульд хүврсмн.

1965 җилд Ик-Буурла әәмг бүрдәгдсмн. 1970 җилд — Баһ Дөрвдә әәмг, 1977 җилд — Октябрьск әәмг.

1970 — 80-гч җилмүдт хөөдин, бод малын то улм өснә, зуг дегд олар кеер хәрүләд йовснас, тег халцхарад, ноһан урһдган уурад, элсн элвгднә. Тер учрар 1988 җилд Хальмг тег экологин туст му бәәдлд орсмн[32]. Тер цагт теегиг услһна керг-үүлдврмүд буру чинртә болснас, һазрин дора һолын давста усн һарад, ик түрү үзүлсмн. 1990 җилд Хальмгиг Советин Союзин Таңһчин тоод орулх шиидвр һарсмн(ССР)[33].

1993 җиләс авн Хальмгин туг.


Республика Калмыкия (c 1994 г.)]] 1993 Кирсан Николаевич Илюмжинов Хальмг Таңһчин түрүн йирңкәлгчәр орна.

1994 җилд «Хальмг Таңhчин Теегин Йосна Бичг (Конституц)» батлгдҗ авгдсмн. Эн Өөрд улсин Ик Цааҗин бичгт ᡕᡄᡍᡄ ᡔᠠᡃᡓᡅ ᡕᡅᠨ ᡋᡅᡒᡅᡎ нерәдгдәд, хальмгудын кезәңк Зүңһарин тууҗиг өдгә цагин Хальмг Таңһчла залһҗах йорта болсмн.

1998 җилд Элстд XXXIII Нарт-делкән Шатрин Олимпиад давсмн.

Шатрин Олимпиадт тосхсн Элстин Сити-Чесс әңгин мөр

2024 җилин август сарла хальмгуд Әрәсәһин ханьд орсна 415 җилин өөн темдглгдсмн[34].

2024 җилин сентябрь сарин 20-с авн Хальмг Таңһчин толһачар Бату Хасиков орсмн[35].

2024 җилд экономикин промышленностин делгрлтд 250 сай арслңг орулх зура батлгдла[36]. Селәнә эдл-ахун делгрлтд нег җува арслңг орулх зура батлгдсмн (тер дунд 979 җува арслңг федеральн хазнас)[37].

2024 җилд 460 миңһнәс даву зуульчнр Хальмгт ирсмн. 2025 җилд болх темдгтә керг-үүлдврмүд: февраль сарла болх Цаһан Сар, Бамб цецгән фестиваль болн «МаханФест» апрель сард зуралгсмн, элснә болн Бадм цецгән фестивальмуд июль сард давхмн, дъкъд сентябрь сард Нарт-Делкән шар шаҗнтнрин III чуулһн давхмн[38].

2011 җилд ЮНЕСКОн тогтаврар Цаһан Сарин байр Нарт-Делкән сойлын зөөрин тоод орсмн.

Темдглл

  1. ↑ Очерки истории Калмыцкой АССР. Дооктябрьский период. Издательство «Наука», Москва, 1967.
  2. ↑ Буратаев Е. Г. К истории изучения поселения Джангар Архивная копия от 25 март сарин 2020 на Wayback Machine, 2014
  3. ↑ Казарницкий А. А. О краниологических особенностях населения ямной археологической культуры Северо-Западного Прикаспия Архивная копия от 13 Туула сарин 2022 на Wayback Machine // Археология, этнография и антропология Евразии, № 1 (57), 2014. С. 142—150
  4. ↑ Омельченко И. С., Казарницкий А. А. Сухая Термиста I: культурно-хронологическая, антропологическая и палеоботаническая характеристики Архивная копия от 11 Лу сарин 2017 на Wayback Machine, 2011
  5. ↑ Maria A. Ochir-Goryaeva et al. Ancestry and identity in Bronze Age Catacomb culture burials: A meta-tale of graves, skeletons, and DNA Архивная копия от 18 Мөчн сарин 2021 на Wayback Machine, 2021 (ResearchGate Архивная копия от 24 Мөчн сарин 2021 на Wayback Machine)
  6. ↑ The genetic prehistory of the Greater Caucasus Архивная копия от 18 Хөн сарин 2018 на Wayback Machine, 2018
  7. ↑ Ghalichi Ayshin et al. Genomic signals of continuity and admixture in the Caucasus // ISBA9 (PDF Архивная копия от 16 Хулһн сарин 2021 на Wayback Machine)
  8. ↑ Мимоход Р. А. Лолинская культура. Северо-западный Прикаспий на рубеже среднего и позднего периодов бронзового века: Материалы охранных археологических исследований. М.: ИА РАН, 2013. Т. 16. С. 33
  9. ↑ Мимоход Р. А. «Загадочные» сидячие захоронения бронзового века в Волго-Уралье Архивная копия от 29 Һаха сарин 2021 на Wayback Machine // Российская археология, 2021. № 3. С. 52—66
  10. ↑ 1 2 3 4 5 Сайт Яшалты — Между Доном и Волгой. Калмыцкое ханство и его упразднение. Большедербетовский улус. Дата обращения: 16 Бар сарин 2012. Архивировано 20 Үкр сарин 2012 года.
  11. ↑ Иакинф (Бичурин). Историческое обозрение ойратов или калмыков (неопр.). www.vostlit.info. Дата обращения: 13 Үкр сарин 2021. Архивировано 21 Лу сарин 2020 года.
  12. ↑ «Шанды жорык» («Пыльный поход»). Дата обращения: 17 Мөчн сарин 2017. Архивировано 5 Мөчн сарин 2020 года.
  13. ↑ Шаңды жорық — Қазақстан Энциклопедиясы. Дата обращения: 30 Мөчн сарин 2022. Архивировано 25 Мөчн сарин 2021 года.
  14. ↑ 1 2 3 Асархинов Валерий. С Пугачёвым и против него. Элистинская панорама (25 Туула сарин 2022). Дата обращения: 24 март сарин 2025.
  15. ↑ Очиров У.Б. "Калмыцкие национальные части в составе Белого Движения в период гражданской войны". dk1868.ru. Дата обращения: 24 март сарин 2025.
  16. ↑ Высшие конфессиональные буддийские школы Цанит-Чоре в Калмыкии | Буддизм в Калмыкии. Дата обращения: 16 Бар сарин 2012. Архивировано 7 Үкр сарин 2012 года.
  17. ↑ 1 2 http://www.kigiran.com/sites/default/files/vestnik_1_2010.pdf Архивная копия от 5 март сарин 2016 на Wayback Machine С. 68
  18. ↑ История Калмыкии. Дата обращения: 16 Бар сарин 2012. Архивировано 20 Хулһн сарин 2019 года.
  19. ↑ Калмыцкий кавалерийский корпус. Дата обращения: 5 март сарин 2020. Архивировано 21 Һаха сарин 2020 года.
  20. ↑ Калмыцкий легион СС: как мог измениться ход Великой Отечественной, если бы у него всё получилось. Дата обращения: 5 март сарин 2020. Архивировано 28 Бар сарин 2021 года.
  21. ↑ КАЛМЫЦКИЙ КАВАЛЕРИЙСКИЙ КОРПУС. Дата обращения: 5 март сарин 2020. Архивировано 6 Һаха сарин 2019 года.
  22. ↑ «Красная звезда», 28 марта 1967 года.
  23. ↑ Шеин О. В. Глава 1 // Неизвестный фронт Великой Отечественной. Кровавая баня в калмыцких степях. — М.: Яуза:Эксмо, 2009. — 288 с. — ISBN 978-5-699-33176-5.
  24. ↑ Намруева Л. В. Калмыцкие воины — на параде Победы 24 июня 1945 г. // Новые исследования Тувы. — 2015. — № 2 (26). — С. 82—91. Архивировано 25 март сарин 2020 года.
  25. ↑ 1 2 Герои Советского Союза — уроженцы Калмыкии. kalmykia.roskazna.ru. Дата обращения: 5 март сарин 2020.
  26. ↑ Максимов К. Н. Калмыкия на защите Отечества // Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН. — 2015. — № 2. — С. 64—70. — ISSN 2075-7794.
  27. ↑ Максимов К. Н. Калмыкия в годы Великой Отечественной войны: всенародная помощь фронту // Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН. — 2010. — № 1. — С. 5—14. — ISSN 2619-0990. Архивировано 1 март сарин 2022 года.
  28. ↑ Депортация народов // Николай Бугай. scepsis.net. Дата обращения: 24 март сарин 2025.
  29. ↑ История Калмыкии. Дата обращения: 16 Бар сарин 2012. Архивировано 5 Хөн сарин 2012 года.
  30. ↑ История Калмыкии. Дата обращения: 16 Бар сарин 2012. Архивировано 20 Хулһн сарин 2019 года.
  31. ↑ История Калмыкии. Дата обращения: 16 Бар сарин 2012. Архивировано 4 март сарин 2016 года.
  32. ↑ Калмыкия и калмыки, природа, люди, история, традиции " Информационное агентство Республики Калмыкия «Бумбин орн». Дата обращения: 16 Бар сарин 2012. Архивировано 17 Мөчн сарин 2013 года.
  33. ↑ Калмыкия республика Архивная копия от 18 Һаха сарин 2012 на Wayback Machine
  34. ↑ К 415-летию добровольного вхождения калмыцкого народа в состав Российского государства — БУ РК "Национальный архив" (неопр.). kalmarhiv.ru. Дата обращения: 24 март сарин 2025.
  35. ↑ Хасиков официально вступил в должность главы Калмыкии, РИА Новости (20240920T1821). Дата обращения: 24 март сарин 2025.
  36. ↑ Калмыкия направит на развитие промышленности в 2024 году 250 млн рублей, TACC. Дата обращения: 24 март сарин 2025.
  37. ↑ На поддержку аграриев и развитие сел Калмыкии в 2024 году предусмотрен почти 1 млрд руб. ФГБУ «Центр Агроаналитики». Дата обращения: 24 март сарин 2025.
  38. ↑ Турпоток в Калмыкию в 2024 году вырос на 10%. Дата обращения: 24 март сарин 2025.

Холвас

  • Очерки истории Калмыцкой АССР. Дооктябрьский период. Издательство «Наука», М., 1967.
  • История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ "Издательский дом «Герел», 2009.
  • Калмыкия в годы Великой Отечественной войны. — Элиста: АПП «Джангар», 2005. — 312 с.
  • Бадмаев В. Н., Долгорсурэн Ж., Уланов М. С. Калмыцкий этнос: культурные традиции и цивилизационные вызовы. Элиста: КалмГУ, 2018. 155 с.
  • Бадмаев В. Н., Манджиев Н. Ц., Уланов М. С. Духовная культура калмыцкого этноса. Элиста, Изд-во КалмГУ, 2012. 186 с.
  • Борисов Т. К. Калмыкия: историко-политический и социально-экономический очерк. — М.; Л.: Гос. изд-во, 1926. — 97 с.
  • Максимов К. Н. Калмыкия в национальной политике, системе власти и управления России (XVII—XX вв.). М.: Наука, 2002. 524 с.
  • Максимов К. Н. История национальной государственности Калмыкии (нач. XVII—XX вв.). М.: информ.-изд. Дом «Профиздат», 2000. 312 с.
  • Максимов К. Н. Калмыкия в советскую эпоху: политика и реалии. Элиста: Издательский Дом «Герел», 2013. 464 с.
  • Максимов К. Н. Калмыкия и калмыки на защите Отечества (первая половина XX в.). «Джангар». Элиста, 2015. 348 с.
  • Тюмидова М. Е., Уланов М. С. Менталитет калмыцкого этноса: истоки, сущность, специфика. Элиста: Изд-во КалмГУ, 2019. 120 с.
  • Эрдниев У. Э., Максимов К. Н. Калмыки : историко-этнографические очерки — 4-е изд., перераб. и доп. Элиста : Калмыцкое книжное изд-во, 2007. 428, с.

Шаблон:История субъектов Российской Федерации Шаблон:Калмыкия

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хальмгин_тууҗ&oldid=317529" халхас авсн