Сарин Герл кемәх оршв

Рувики-с

Равҗам Зая-Пандитын тууҗ Сарин герл кемәх оршв эс гиҗ Сарин герл кемәх оршв эс гиҗ Сарин Герл (тод. ᠷᠠᡋ ᡚᠠᡏ ᡜᠠ᠋ ᡕᠠ᠋ ᠫᠠᠠᡑᡅᡐᠠ ᡕᡅᠨ ᡐᡆᡉᠴᡅ ᠰᠠᠷᠠ ᡕᡅᠨ ᡎᡄᠷᡄᠯ ᡍᡄᡏᡄᡃᡍᡉ ᡆᠷᡆᠱᡅᡋᡇᡅ, орс. Лунный свет: История рабджам Зая-Пандиты) — алдрта өөрд-моңһлын гегәрүлгч, орчулач, төрин зүтклтн болн тодрха үзг зокагч Равҗамб Зая-Пандит Огтрһун Далан намтр, өөрдин XVII зун җилин бурхна шаҗна, түүкин, төрин бодлһин болн аҗ-ахуһин туск сурвлҗ бичг болчкад, чинр иктә дурсхл болҗ бәәнә. Түүрвәчнь — Зая-Пандитын шевнь Ратнабхадра[1].

Түүкнь

«Сарин Герл кемәх оршв» гидг тууҗиг 1691-гч җилд Зая-пандитын шев болн сөөвңнь бәәсн Ратнабхадра гидг күмн бичҗ зокав. Тернь Огтрһун Далаг олн җилин туршт дахҗ, түүнд туслҗ чигн йовдг бәәснҗ. Зая-Пандит һаслңгас нөгчх йос үзүлснә хөөн Ратнабхадра эврә үзсн, дурссн йовдлмудынь намтр болһҗ бичсмн[2]. Энүнә тускар Ратнабхадра бийинь төгсклин шүлгтән иигҗ бичв:

...Нарн мет шаҗиг гегәрүлгч равҗамб Зая-пандитын «Сарин герл» гидг тууҗ үүг

Үүлин эндүрләр түргн буру үзгт төрв чигн,
Үүлин болвсрл күцх цагт бурхна шаҗнд орад,
Үнн деед ик амулң бурхна хутгиг керглхин төлә
Үрглҗд хатуҗн буйнд кецәгч Луузң гелң ахта гелңгүд дурдснд

Эврән оюһар тодрха медх күчн уга болв чигн,
Эврән үзсн, соңссн, сурсна күчнд шүтҗ,
Үгин эркиг үзгин утснд келкн үүлдәч гелң сөөвң Ратнабхадра нәәрүлв[3].

Зая-Пандитын намтриг зокасн учрнь болхла, үннәр өндр цолта, хутгтын хутг олсн Зая-пандит гидг өөрдин гелңгин намтриг бичҗ, хөөт үйнрт үлдән, үлгүр болһх күсл болсн бәәҗ. Болв энүнд мел һанцхн багшин намтр, әмдрлин тууҗ үзүлҗәх зокал гиҗ үзҗ болшго, хәрнь эн урн бүтәлин идейин аһулһнь, һол утхнь йир өргн, гүн: дөрвн өөрдин тер XVI-XVII зун жилмүдин дотад бәәдл нәрәр илдкгднә, цуг моңһл келтнрин тер үй цагин тууҗиг болн теднә орчм эргндк хәр үндстнмүдтә учрдг хәрлцә холван чигн зөвтәһәр орман олсн бәәнә. Ахрар келхд, «Сарин герл» — тууҗин болн литературин шинҗллһнә хүвд үн-центә болхнь дамнл уга: дөрвн өөрдин сойл-болвсрл, эрдм-билг, үг-келн, үзг-бичгин шинҗллһнд чигн эркн туста урн зокал мөн[3].

Түүрвәчнь

Аһулһнь

Зая-Пандитын тууҗ «Сарин герл» гидг нертә дурсхл түүнә медлсн 1599 җиләс авн 1691 җилин намр күртлк 90 һару җилин Моңһлын түүкин керг-йовдлын тускар тодрха бичҗ бәәнә. Эннь зөвкн Зая-пандитын йовдлла хамата зүүлиг цуглулҗ бичсн уга, өөдр-моңһлын олн үүл-йовдлын туск байльг медәг багтасн бәәдг[4].

Зокалын аһулһиг үндснднь 2 кесгт хуваһад үзҗ болна:

  • Негдгч кесгнь Зая-пандита Намка-Җамцын сәкл күртҗ, Төвдт шев болҗ одад эклснәс хооран «Һаслңгас нөгчх йос үзүлх» күртл кеҗ бүтәсн керг-үүлс, шаҗн-төрин үүл-кергт орлцсн, мөн эн үйд моңһл, Өөрдт болсн түүкин үүл-йовдлын туск медә, бас зокагчас түүкин үзгдл, үүл-йовдлд өгсн ашг гих мет багтаһад, орчулсн ном-судр, шаҗна йос делгрүлхәр ямаран һазрт одсиг делгрңгү медүләд бичсн болдг. Зая-пандит Төвдт сурһуль сурад хәрҗ ирсн орсин тооллын 1638 җиләс авн җил болһн тодрхаһар ю кесинь дуту угаһар бичсн бәәнә.
  • Хойргдч кесгнь 1663-1691 җилин түүкин үүл-йовдл, Зая-пандитын хөөт дүрнь тодрулсна тускар, Өөрдин Ик күрәһин көгҗл, күрәһин нүүдл, күрәһин нойдас нойн Гелңлә темцҗ бичсн зарһ-темцл, Дала-ламас өөрдин ламнрт сөөрхсн сөөрхл, Зүн Һар Хошудын нойдын темцл, Һалдн Бошгтын манҗуһин эсрг кесн дән гих мет йовдлмудыг цәәлһәд бичсн бәәнә[4].

«Сарин герл» гидг зокалын дотр бәәсн һарцг өгч, аһулһиг хувасн нәәмн кесгин бәәдлнь:

  • Түрүн бандь болад, Төвдт өөд болҗ сурһульд сурсн йосн;
  • Сурһульд сууһад, сурхин мухрт күрч, нер авч, лам болсн йосн;
  • Һурвн богд өршән, шаҗнд тус болхиг әәлдн, эврә төлә моңһл келтнрт һарһсн йосн;
  • Моңһл келтнрт һарад, Моңһл, Өөрдин лам болҗ, ном орчулн, долан хошу, дөрвн өөрдт шаҗн делгрүлсн йосн;
  • Хәрү Төвдт өөд болҗ, эд-аһурсна бәрц аһу ик өргсн йосн;
  • Бас хәрү Өөрдин орнд өөд болҗ, бас сән хүвтнд ном үзүлсн йосн;
  • Хәрү Төвдт өөд болҗ, зуур заврт һаслңгас нөгчсн йосн;
  • Бас хүвләд өөд болсн йосн[4].

Һар бичмлмүднь

Өөрдин Зая-пандитын «Сарин герл» гидг нертә тууҗ намтрин эк бичгүд эс гиҗ һар бичмлмүдин кед-кедүхн хүвлврәр Әрәсәд, Моңһлд, Китдт чигн хадһлгдҗ бәәнә. Эн цуг өөрд-моңһлын түүкиг судлҗ бәәһә номтнрт медгдәд бәәҗәх һар бичмлмүдиг олна күртәл болһхин төлә энд чигн хамгин бүрнәснь экләд, товчлад медүлҗ өгий:

  • ОХУ-ин Шинҗлх Ухана Академин Дорд үзгин судллын күрәлңгин Санкт-Петербургин салврт С-413, Бурдуков-4, Инв.№ 848 гисн тойгта нег һар бичмл хадһлгдҗ бәәнә. Эн «Сарин герлин» бичгиг моңһлч номт Алексей Бурдуков 1910 җилд Байдын Нацг бейс э гиҗ Дөрвдин засг бейс Нацг-Дорҗас олҗ авад, Санкт-Петербургд Борис Владимироцовар дамҗулҗ йовулв. Эн һар бичмл 42,2х10 см. кемҗәтә, 42 хуудс цаасн деер 31-34 мөрәр тод һарһц сән бичгдсн бәәнә[5].
  • Моңһл улсин Шинҗлх Ухана Академин Келн зокалын күрәлңгин тод номин көмргт 691/26 гисн тойгта нег һар бичмл хадһлгдҗ бәәнә. Эн бичмлиг 1963 җилд Моңһл улсин Ховд әәмгин Маңхн сумна «Байсхлңта әмдрл» гидг нертә негдлин гешүн Җ. Ванчг, Д. Түвдн хойр күрәлңд белглҗ өгв. Эн һар бичмл 40х12 см. кемҗәтә 48 хуудс болһмл цаасн деер 29-34 мөртә, улан-хар бекәр бичсн судрин бәәдлтә болна[4].
  • ОХУ-ин Санкт-Петербургин Улсин Ик Сурһулин Дорд үзгин судллын факультетын дегтрин саңд Calm.20 гисн шифртә «Сарин герлин» нег һар бичмл бәәнә. Эн һар бичмл хар цаасн деер алтн бекәр хальмгин хошуд нойн Сервҗав Түмнә зәрлгәр Шарманҗин Нилх гидг нертә хальмг гелң бичсн бәәҗ[6]. Эн һар бичмл 34х10,5 см. кемҗәтә, 80 хуудс хар цаасн деер 19-22 мөртә алт бекәр бичәтә судрин бәәдлтә болна[6].
  • ОХУ-ин Шинҗлх Ухана Академин Дорд үзгин күрәлңгин Санкт-Петербургин салврт Поздн. 239, F86 гидг тойгта А.М. Позднеевин эк бичг гиҗ нерәдгддг нег һар бичмл хадһлгдҗ бәәнә. Эннь 22х18 кемҗәтә, 90 хуудста цаасн деер 9 мөртә хар бекәр бичсн һар бичмл болна. Эн «Сарин герлин» хүвлвр Бадмин Андра багшин судлҗ темдглсәр Шарманҗин Нилх гелңгин һар бичмләс хуулҗ бичсн хүвлвр болна[6].
  • Шинҗәңд нег эк бичг бәәдг гисн медә бәәсн болв чигн, судллһана эрглтд орад уга нег «Сарин герлин» хүвлвр бәәнә. Эн экиг шинҗәңгин өөрдин эрмдт-номт Шилңгин Норв «Өөрдин Хутгт гегәнә күрәһин эк бичг» гиҗ нерлҗ. Эн бичг Ш. Норвин темдглсәр Шинҗәңгин Текс шияна Нармин Бадм гидг сегәтн күүнә һарт хадһлгдҗ бәәдг гинә. Ш.Норв номт Н. Бадмла күүндснд эн экнь Ховд әәмгин Маңхн сумнас олдсн экәс зөрү баһ гиҗ темдгләтә бәәнә[7].
  • Моңһл услин Үндстнә номин саңд «Равжамба Зая бандидын тууж Сарны гэрэл хэмээх энэ мэт болой» гидг нертә худм үзгәр бичәтә Халхин Зая-пандит Луузң-Принлайин дегрин саңгас илрсн нег хүвлвр бәәнә. Эн бичгәс эш авч, Б. Ринчен номт 1959 җилд Corpus scriptorum mongolorum Tomus V Ratnabhadra Rabjamba Cay-a bandida-yin tuquji saran-u gerel kemeku ene metu bolai гидг кевллд тод худмин сурвлҗас эш авч барлҗ ниитлв[8]. 2008 җилд эн бичгиг А.Очр, Ц.Церн-Дорҗ хойр эрдм-шинҗлһәнә һальг, индекс, эк зургла хамт судлад кевлҗ һарһв[9].

Деер дурдсиг хураҗ товчлхла, тод бичгәр бичәтә үлдҗ хоцрсн тавн эк бичг бәәнә, худм бичгәр нег эк олдсн бәәнә. Эн җигсәлтд хамгин бүрн болад судлх, шинҗлхд сәнь — хойр һар бичмл бәәнә: А.В. Бурдуковин олсн бичг болн Моңһл улсин Ховд әәмгин Маңхн сумнд олдсн бичг.

«Сарин герлин» судллнь

«Сарин герлиг» аңх түрүнд шинҗлх ухана йиртмҗд таньлдулснь профессор А.В. Попов болна. Эннь 1847 җилд «Грамматика калмыцкого языка» («Хальмг келнә дүрм») гидг бүтәлдән эн өөрдин дурсхлас 1661 җилд болсн Очрт цецн хан Авла хойрин темцлин туск кесгиг таслад авч, «Отрывокъ изъ жизнеописанiя Дзая-пандиты» гисн нерәр барлҗ һарһв. Мөн тер цагас экләд, судлачнр эн намтриг келн-шинҗлл, түүк, утх зокалын дурсхл болх таласнь судлад бәәнә[4].

Түүнә хөөн эн дурсхлыг бүклднь шинҗләд, орс келд орчулад, Г.С. Лыткин 1858 җилд «Исторический очерк знаменитого в буддийской иерархии Зая-Пандиты с показанием его влияния на распространение буддизма между ойратами и ученых его заслуг для калмыцкой литературы» гидг нертә нәәрүллһнә үүдәвр бичҗ бәәв (эннь ода күртл олдад уга бүтәл болҗ бәәнә)[3]. Г.С. Лыткинә дару нертә моңһлч-хальмгч номт К.Ф. Голстунский эн дурсхлын товч орчуллһан «Монголо-ойратские законы, составленные для волжских калмыков при калмыцком хане Дондук-Даши» гидг дегтртән цәәлһвр кеһәд, тер дегтрин хавсрлһнд орулв[10].

ХХ зун җилин 30-гч җилмүдт орс номт Г.Н. Румянцев цуг текстиг хамт нәәрүләд, барт белдәд, орс келнд орчулад авсн болв чигн, барлҗ һарһсн уга. Цуг хальмг «Сарин герлмүдиг» хәрцүлҗ, Бадмин Андра номт 1968 җилд «Зая-Пандита (Списки калмыцкой рукописи «Биография Зая-пандиты»)» барлҗ һарһв[11]. Бас нег нерн уга орчулачин орчулсн хүвлвриг хальмг номт А.В. Бадмаев 1969 җилд «Калмыцкие историко-литературные памятники в русском переводе» гидг дегтрт кевлҗ барлад[3], хөөннь «Лунный свет. Калмыцкие историко-литературные памятники» гидг дегтрт шинәр барлад кевлв. Эн орчуллһн чинрәрн сән биш болв чигн, номтнрт туста болх гисн седкләр барлгдсн бәәҗ[12]. Хальмг келнд һол кесгинь буулһад авчкад, Бадмин Андра номт Зая-пандитын намтриг «Сарин герл» гидг нертә дегтрт 1991 җилд барлҗ кевлв[3].

Георгий Никитич Румянцевин хәрцүлҗ хураһад, орс келнд орчулсн «Сарин герлиг» А.Г. Сазыкин номт ясад авч, өөрдин тодрха үзгәс һальглад буулһҗ, өмнк үгинь бичҗ, тәәлвр, темдглл болн нәрн заавр кеһәд авч, Дорд үзгин сойлын дурсхлмуд (Памятники культуры Востока) гидг цуврлд VII боть болфад кевлпд авч[13].

Худм үзгин «Сарин герлиг» болхла, моңһлын академьч Бембән Ринчн 1959 җилд «Дурсхлмудын цуврл» (Corpus scriptorum mongolorum) гидг цуврлд кевлҗ һарһад, мөн тер җилд моңһлын академьч Цендин Дамдин-Сүрң «Моңһлын уран зохиолоын дээж зуун билиг оршив» (Моңһлын урн зокалын дееҗ зун билг) гидг дегтрт «Сарин герләс» таслад авсн ик тасрха авч орулад, өөрдин Зая-пандитын орчулсн зокалмудын өөрдин нерн деер төвд келәр нердинь хавсрулҗ барлснь маш ик чинртә юмн болв[3].

Барун Моңһлын Ховд әәмгин Маңхн сумнд Җ. Ванчг, Д. Түвдэн хойрин олҗ, Моңһлын ШУА-ин Келн зокалын күрәлңд белглсиг мөн «Дурсхмудын цуврл» (Corpus scriptorum mongolorum) гидг цуврлд 1967 җилд халх болһна фото зург кеһәд, кевлҗ һарһв. 1983 җилд эн текстиг Шинҗәңгин ардын кевллин хора ашглҗ, «Хан Теңгр» гидг седкүлд орулад, элдв зүүл тәәлвр-цәәлһвр немәд, «Хан Теңгр» гидг седкүлин 1983 җилин №4 тойгт кевләд барлв[3]. 2009 җилд эн фото зургиг ашглҗ, моңһлын лам Х. Бямбажав латин һальг, үгин цес үүлдҗ, кирилл бичгәр көрвүлн, тәәлвр бичәд, «Bibliotheca oiratica» гидг нертә цуврлын XII ботьд орулад, Улан Баатрт 2009 җилд кевләд барлв[4].

Китд улсин эрдмт-номтнр чигн бас гүн кевәр Зая-пандитын намтриг шинҗлҗ бәәсиг темдглх кергтә. Эднә дотр хойр дегтр онц оньг татад, онц орм эзлҗ бәәнә. Эннь 1990 җилд Өвр Моңһлын кевллин хорад һарсн Шинҗәңгин номт Ш. Норв багшин «Caya bandida. Radnabhadra jokiyaba» гидг дегтр[14]. Эн дегтр өөрд, моңһл, китд кел нәрн меддг багшар бичәтә бәәсн учрар ик нәрн ховр тәәлвртә, соньн болсн һазрин нердин, төвдин бурхна шаҗна олн сойл-тууҗин дахврта сәәхн дегтр болсар, энүг орс келнд орчулҗ, 1999 җилд Хальмг дегтр һарһач барлҗ кевлв[15].

Хойрдгч дегтр гидм болхла, Китд улсин Бееҗңгин төвин үндснә ик сурһулин багш Мянгад Эрдэмт (Миңһд Эрдмт) гидг нертә профессорин «Равжамба Зая Бандида Намхайжамц судлал» (Равжамб Зая-пандит Намкай-Җамц судлл) гидг нертә дегтр болна. Үүнд зокагч олн келнә сурвлҗ ашглад, шинәр цуг бәрмт олҗ, судлһана эрглтд орулҗ «Сарин герл» гидг Зая-пандитын намтриг гүн кевәр судлҗ бәәнә[16].

Темдглл

  1. ↑ Бадмаев А.В., Зая-Пандита/ списки калмыцкой рукописи «Биография Зая-Пандиты», Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1968.
  2. ↑ КТО ЯРЧЕ ВСЕХ ОСВЕЩАЕТ ПУТЬ ОЙРАТОВ?
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Сарин герл. Хальмг литературин дурсхлмуд (XIII-XX зун җилмүдин эклц). Орчулснь Бадмин Андрей. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1991. 171
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Раднаабадраа. Равжам Зая бандидын тууж сарны гэрэл хэмээх оршив. Латин галиг, үгийн цэс үйлдэж кирилл бичгээр хөрвүүлэн, тайлбар бичсэн Х. Бямбажав. Bibliotheca oiratica, XII боть, Улаанбаатар, 2009
  5. ↑ Бадмаев Б.В. Сарын гэрэл — памятник ойратской письменности XVII в., (текстолого-лингвистический анализ). АКД. Москва, 2001. 6-7 х.
  6. ↑ 1 2 3 Бадмаев А.В. Зая-Пандита (Списки калмыцкой рукописи «Биография Зая-пандиты»). Элиста, Калмыцкое книжное издательство. 1968. 20 х.
  7. ↑ Ш. Норбо. Зая-пандита. Элиста, Калм. кн. изд-во, 1999. С. 21
  8. ↑ Ratnabhadra. Rabjamba Cay-a bandida-yin tuquji saran-u gerel kemeku ene metu bolai. Corpus scriptorum mongolorum, Tomus V, Ulaγan baγatur. 1959.
  9. ↑ Равжамба Зая бандидын тууж Сарны гэрэл хэмээх энэ мэт болой. Латин галиг, үгийин хэлхэс үйлдэж оршил бичсэн А.Очир, Ц. Цэрэндорж. Bibliotheca oiratica, IX боть, Улаанбаатар, 2008.
  10. ↑ Монголо-Ойратские законы 1640 года, дополнительные указы Галданъ-Хунъ-Тайджiя и законы, составленные для волжскихъ калмыковъ при калмыцком ханѣ Дондукъ-Даши
  11. ↑ Бадмаев А.В. Зая-Пандита (Списки калмыцкой рукописи «Биография Зая-Пандиты»). Элиста, Калм.кн. изд-во, 1968.
  12. ↑ Лунный свет. Калмыцкие историко-литературные памятники. Пер. с калм., ред. сост. А.В. Бадмаев. Элиста, калм.кн. изд-во, 2003.
  13. ↑ Раднабхадра. Лунный свет. История рабджам Зая-пандиты / Факсимиле рукописи. Перевод с ойратского Г.Н. Румянцева и А.Г. Сазыкина Транслитерация текста, предисловие, комментарий, указатели и примечания А.Г. Сазыкина. СПб.: «Петербургское востоковедение», 1999.
  14. ↑ Čaya bandida. Radnabhadra jokiyaba. Ši. Norbo tulγan qaričaγulju tayilburilaba. Öber Mongγol-un keblel-ün qoriya, Kökeqota, 1990.
  15. ↑ Ш. Норбо. Зая-пандита (материалы к биографии). пер. с монг. Д.Н. Музрева, В.П. Санчиров, К.В. Орлова. Элиста, Калм. кн. изд-во, 1999.
  16. ↑ Мянгад Эрдэмт. Равжамба Зая-Бандида Намхайҗамц судлал. Bibliotheca oiratica, tomus VII, Улаанбаатар, 2008.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сарин_Герл_кемәх_оршв&oldid=309334" халхас авсн