Хальмгин утх-зокъял

Рувики-с

Хальмгин утх-зокъял (орс. Калмыцкая литература) — хальмг келәр бичсн болн хальмгин бичәчнрин олн келәр үүдәсн утх-зокъял.    Хальмгин утх-зокъял кезәңк ик тууҗта, хуучн Хальмгин, эс гиҗ Өөрд-хальмгин (Октябрьск революцас урдк цаг) [⇨] и новокалмыцкий периоды[⇨]. Хойр томас тогтагдсн «Хальмгин утх-зокъялын тууҗ», 1980—1981 җилмүдт Элстд Хальмг дегтр һарһачд һарсмн. Терүнә түрвәчнрин баг Хальмгин утх-зокъялыг хойр әңглҗ: октябрьскин урдк (I том) болн советск (II том) девсң.

Элст, Хальмг Таңһч, Тод бичг заясн Зая-Пандитд, нерәдсн бумб
Ратнабхадра, «Сарин герл». Шарманҗин Н. гелңг хар цаасн деер «алтн зүстә бекәр» кесн буулһвр, 1860 җил. Лист 2, Санкт-Петербургин Дорд үзгин Ик сурһулин Дорд үзгин факультет
«Теегин герл» утх-зокъялын седкүл № 1, 1957 җил — хальмгуд цааҗас сулдад Сиврәс ирснә дару һарсн түрүн тойг

 

Эклц цагтан Хальмгин утх-зокъял нег уңг-тохмта моңһлын хуучн бичгәр — «худм бичгәр» үүдәгдсмн. [⇨]. Хальмгин хаата улсин кемд эврә Хальмг бичг — Тод бичг тогтагдсн цагт[⇨] Хальмгин утх-зокъял моңһл келнәс зааград, эврә тууҗта болсмн. Хальмгин утх-зокъял шар-шаҗна болн Төвд келн улсин амн үгин зөөрәс ик орута.   Хальмг утх-зокъялын онц темдгнь — талдан моңһл келтнрәс салад оңгдан болсн йовдл (XVII зун җиләс экләд). Хальмгин нертә бичәч, номт Бадмин Василийин Андрей бичсәр, «хальмгин утх-зокъял Бурядын болн Моңһлын утх-зокъялта тас ирлцхш»[1].   А. Салдусова бичсәр, Хальмгин хуучн бичгәр үүдәсн сүл утх-зокъялын үүдәвр[2], «Чикнә хуҗр» («Услаждение слуха») болҗана. XX зун җилин экн үйд, 1916 җилд Пиитр балһснд хармб Боован Бадмин хальмгудын седкл сергәхин төлә бичсн шүлг-дун.   Октябрьск революцин хөөн Советск утх-зокъялын цаг ирсмн. Тер цаг эврә идеологин темдгүдтә, социалистическ реализмин авгта, хальмгин бичәчнрин үүдәлтд орс келнәс орута. Тер саамд хальмг улсин кезәңк Тод бичг латиницар сольгдад, дарунь хальмгуд кириллиц кевәр бичдг болсмн. Мөн тер кемд Хальмгин утх-зокъял хуучна цагасн зааград, шин бәәдлд орсмн, гиҗ Р. А. Джамбинова бичҗ, хальмг улсин «үндсни чинртәһәр делгрх арһан геесмн»[3]. XX зун җилин 70-80-гч җилмүдт советск утх-зокъялд соцреализмин нилчнь сулдад одсн цагт, хальмгин утх-зокъялын тууҗд холькц темдглгднә. Терүнә хөөн Хальмгин бичәчнр шагшавд төрт оньган тусхаһад бичдг болна; теднә үүдәврмүдт революцин урд бәәсн хальмгин утх-зокъялын зөөрәр соньмсҗ, эпическ жанр болн хальмгин урн амн үгин зөөр онцлдг болсмн[4].   Өдгә цагт Хальмгин утх-зокъялд бичәчнрин үүдәврмүд ахр кевтә, билингвизмин татлһта болна. Ода Элстд һанцхн утх-зокъялын «Теегин герл» седкүлд өдгә цагин хальмгин бичәчнр болн шүлгчнр үүдәврмүдән барлна.  

Экн үй

Академик Борис Владимирцов темдглсәр, XVII зун җил күртл өөрд-хальмг утх-зокъялын тускар «моңһлын утх-зокъялын тускар келснтә әдл болх, мөн тиим авцта бәәсмн»[5]. Зокъялч Бадмин Андрей Хальмгин утх-зокъялын экн үйиг тодлсн цагтан дараллтын болн һазр-зүүһин кирцәг оньгтан авна. Тер мет, Хальмгин утх-зокъял Иҗлин көвәд нүүлһнә кемд тогтсмн (XVII зун җил), гиҗ тоолҗ. Терүнә тоолврар, хальмгин утх-зокъял уңг-тохмарн моңһлас төрҗ һарсн болв чигн, Бурядын болн Моңһлын утх-зокъялта тас ирлцхш[6]. Эврәннь тоолврар Бадмин Андрей Хальмгин утх-зокъялын тууҗиг иигҗ салһна: кезәңк эрт цага олн моңһл улсин утх-зокъял (XIII—XV зун җил), өөрд-хальмгудын утх-зокъялын цаг (XV—XVII зун җилин эклц), революцин урдк утх-зокъял (XVII—XX зун җилин эклц) болн өдгә цагин утх-зокъял[7].   XIII зун җилин дунд җилмүдт моңһл улс дунд Төвдин ламнр ирәд бәәцхәҗ. 1253-гч җилд Хубилай хан Пакма-ламиг дуудулад, төвдин цаһан толһан йозур олзлад моңһлын цаһан толһаг тогталһулна. Тер цагас авн цугмоңһлчудын утх-зокъял девшлт авад, дарунь хойр әңглсмн: негнь урн амн үгин үүдәлмүдт орад үлднә, талданннь — бичг дассн улс бүрдәдг болна, терүнд төвдин ламнр ик тәвц орулҗ йовсмн. 1269 җилд тогтагдсн Моңһлын худм бичгиг Чойҗ-Одсер 1300 җилд шинрүләд, шаҗна нәәрүлмүдиг орчулна. Мөн тер цагт моңһл улсин түрүн шастр «Монголын нууц товчоо» (орс. «Сокровенное сказание монголов») һарсмн. Ик эртәс амн үгин зөөриг хадһлад йовсн тууҗар төрсн эн шастр Б. Владимировцовин темдгәр, моңһл улсин бичгиг «утх-зокъялын зергд күргсмн»[8]. «Монголын нууц товчоо» хөөннь Хальмгин бичәчнрин болн шастрчнрин үүдәлтд ик нилч өгсмн [⇨]. Бас тер цагт Чиңгс-хана өргәд бәәсн дуучин туск «Аргасун-хуурчин туск домг», «Сиңгс-хаана йисн өрлгстә күүндсн цецн өнчн көвүнә туск тууҗ», «Алтн товч» (Лувсанданзан түрвәч). XIV зун җилд туулин аюта «Чиңгисин хойр э заhлын тууж оршвн» болн «Һурвн зун тәәчүдиг дарсн домг» һарсмн.   XVII зун җилд моңһл улсин утх-зокъялын үүдәлтс келн-улсин үндсни татлһта болад ирсмн. Цугмоңһлчудын утх-зокъял өөрд-хальмгудын болн буряд улсин утх-зокъялын делгрлтд тәвцән орулсмн[9]. Тер цагт өөрднрин заң-авъяс тогтагдад, терүг сүүр деер хальмг улсин утх-зокъял үүдәгдсмн. Олн жанрта туульс һарна: илвтә, бәәдл-җирһлин, баатрльг, домгуд болн аң-аһрусдын туск. Туульсин хураңһу «Далн хойр худл» болн «Седклин күр». Хальмгин баартльг тууляс болн дууһин шүлгин үүдәврмүдәс «Җаңһр», «Гэср» болн «Амурсан» эпосмуд һарсмн, гиҗ тоолгдна. Теднәс урд шүлгләнә урн амн үгин эк үйин гиҗ йөрәл, магтал, харһал, сүргл болн кемәлһн тодлгдна.    Революцин урдк цагин утх-зокъялын тууҗ эрт үйин амн угин зөөрәс тогтна, хальмгуд чееҗәр дасад, дуулад, келән кеерүләд үй-үйдән медүләд йовсиг цаасн буулһад, номтнр шинҗләд бәәсмн. Советск цага утх-зокъялыг Б. Владимирцовин «Моңһлын утх-зокъял» ниитлләс эклнә, тернь 1920 җилд «Литература Востока» гидг седкүлд һарсмн[10]. Тер ниитллд Б. Владимирцов Хальмгин утх-зокъялыг моңһл утх-зокъялас салу йилһлҗ шинҗлсмн.

Эврә бичг

Моңһл улсин цаһан толһаһас заагрсн цаг 1635-гч җиләс эклнә. Тер кемд Хальмгин хаата улс салу нутган тогтасмн. Эврә эдл-ахус бүрдәһәд, эврә сойл, заң-авьяс, утх-зокъял хуучн хальмг бичгәр бүрдәгднә, дәкәд төвд келнәс шаҗна болн тууҗин орчуллһс кегднә. Өөрдин келәр эврә утх-зокъялын үүдәврмүд һарна. 1648 җилд өөрдин гегәрүләч, гелң Зая-пандит Намкай-Җамцин уйһрҗн-моңһл бичг сүүр деер цуг моңһл келтнрин төлә зокасн үзг-бичг. Зокагчин эврә хадсн нернь — «Тодрха үзг». Тод бичг зокасна учрнь — цуг моңһлмудын үзг-бичгиг моңһл келтнрин әмд келнд өөрдүлх, бурхна шаҗ делгрүлхин төлә зееләд авсн эндкг болн төвд ном-судрин нер-томьяг амр-килвр болһн бичх, умшхин төлә зокан үүлдв. Түрүн үүдәврмүдән Зая Пандит цаһан толһан төрт нерәдсмн: «Тод монhл кемәк үзг оршв» болн «Үзгин нәәрүлh». Бадмин Андреин тоолврар «мөн 1648 җилд өөрднр — хальмг келн-улсин өвкнр — эврә бичг авсн цагас өөрд-хальмгудын утх-зокъял делгрсмн»[11] бас тер цагт мел хальмгудын эврә утх-зокъял үүслдсмн, гиҗ келҗ болҗана[12][13][14]. Өөрдин Зая-пандит олн әдл дүрстә үзгүдиг салһҗ, әвә болһнд эврә үзг хадҗ, шин үзг-бичг зокаһад, «Тодрха үзг» гидг нер хадв. Эн үзг-бичгәр Зая-пандит болн түүнә шевнр Һанҗур болн Данҗурас хальмг келнд олн ном-судр, номин бүтәл-үүлдвр, намтр, эмин болн зурхан ном, ут тоодан 177-ас үлү ном орчулсм, гиҗ Ратнабадра үлдәсн герчллт бәәнә.[15]. XVII зун җилд Зуңква гегәнә «Ламрим чен-по» («Степени пути к святости») нәәрүллһин Зая Пандит кесн орчуллһ Улан-Батрин Гандантэгченлин дацанд хадһлгдҗ бәәнә[15]. Ода деерән 60 үлү шаху Зая-Пандитан нәәрүллһс олгдсн бәәнә[16].   Һурвн зун җилин туршт эврә бичгә бәәсн бийнь, ном дасдг улс ховр бәәсмн. Нурһлҗ ламнр болн сәәчүд номта-сурһульта болад, тод бичгд талдан келнәс ном, утх-зокъял орчулад буулһад бәәсмн. 1913-гч җилин Орсин хаата улсин тооһар хальмг улс дунд номтань — 2,3 % бәәсмн[17]. Тод бичгиг түүкин бәрмтәр үзхлә, 1660 җилмүдәс авн, 1925 җил күртл керглҗ бәәв. 1925 җиләс авн тод бичгиг кирилл үзгәр сольв. Китд улст бәәһә Шиңҗәңгин өөрдүд эн бичгиг ода күртл керглҗ бәәнә. Барун Моңһлд бәәһә өөрдүд өргнәр керглдго болв чигн, ном умшдг, хуучар соньмсдгнь умшҗ, бичҗ чадна. Сүүлин цагт Алтан өөрдүд бас эн үзг-бичгиг сергәхәр зүткҗ бәәнә.  

Революцин урдк цаг

Хальмгин номт, зокъялч Бадмин Андрей Хальмгин утх-зокъялын шинҗллт кесн цагтан революцин урдк утх-зокъял светск болн зергд шаҗна болн туулин халхар делгрсмн, гиҗ тоолҗ[18]. Номтн дунд зун җилмүдин хальмгудын утх-зокъялыг иим жанрар йилһлҗ:[19]:

  • эпическ домгуд;
  • шастрмуд, тууҗин хроникмуд;
  • намтрмуд;
  • сурһальс;
  • илвтә нәәрүллһс;
  • йовлһна жанр;
  • урн амн үгин зөөр (йөрәл, магтал болн харал);
  • шар шаҗна катехизис.

 

Эпическ домгуд

Баатрльг дуулвр моңһл яста улст эк үйин цагт, бичг тогтснас урд бәәсмн[20]. С. Неклюдов бичсәр, эпическ домгуд моңһл яста келн-улсин утх-зокъялын девшлтд ода күртл ик нилч күргҗ йовна:

The Soviet Union 1990 CPA 6207 stamp (550th Anniversary of Jangar (Kalmyk folk epic). Etching by G. A. Echeistov).jpg

 

«Төв Азийн келн-улсин утх-зокъялын девшлтин хамг тууҗин девсңгд — моңһлын, бурядын болн хальмгин — эпос ик чинр зүүҗәнә. Келн-улсин амн үгин зөөр утх-зокъялын өөдән намбаг болн жанриг тодлдг йоста. Урн амн үгин зөөр ода күртл утх-зокъялын чинриг дүүргәд, өөдлүлнә»[21].

  XIX зун җилин эклцд хальмг улсин шүлгләнә номин шинҗллт болсмн. Европин номтнр хальмг теегәр экспедицд йовсмн. 1804-гч җилд лютеранск шаҗна пастор Вениамин Бергман  (рус.) (хал. «Җанһрин» нег бөлг болн җаңһрчин туск домг бичҗ авсн йовдл түрүн Европин бичг бәрмтл болна. [22]. 1864-гч җилд профессор Голстунский, Константин Фёдорович литографск эв-арһар «Җаңһрин» хойр бөлг бичҗ авсмн. 1905-гч җилд хальмгин ниигмин үүлдәч болн гегәрүлгч Очра Номт хальмг теегт одад, Ээлән Овла җаңһрчас Җаңһрин арвн бөлг бичҗ авад 1908-гч җилд Санкт-Петербургд барлсмн. Тер цагас авн Хальмгч номин ханьд Җаңһр баатрльг дуулвриг шинҗллһнә онц әңг секгдсмн. Эн әңг Әрәсән номин Академин Хальмгин гуманитарн шинҗллтин институтын онц керг болна.   Советин йосна цагт Җаңһрин шинҗллтин көдлмшиг Борис Владимирцов болн Сергей Козин академикмуд давулсмн. Борис Владимирцов Җаңһриг иигҗ тодлсмн: «(Җаңһр) тогтагдад делгрлт авснь хальмг улсин баячудын, феодальн цагин күчн. Җаңһрчнриг күүндләд, эднд ик шаңнл өгдг авъяста бәәсмн»"[23]. С. Козин 1940-гч җилд «Джангариада. Героическая поэма калмыков» гидг онц шинҗллтин нәәрүлл барлсмн. Тер көдлмшнь моңһлч филологин эпосин шинҗллтин тууҗд түрүн бичг бәрмт болсмн[24].   Эпическ жанрт бас цугмоңһлчудын '«Арвн зүгин эзн Гэсэр хаани тууҗ оршва» болн «Хан Харңһу кэмәк тууҗ оршва». «Гэсэр хаани тууҗ» хальмг тод бичгд буулһгдсн бәәнә. Хальмгин утх-зокъялч Санжеев Г. Д. «Хан Харңһун туск түүк» «күүнәс бичҗ авсн келн-улсин эпопеий биш, тертн — амн үгин эпическ поэм болҗана»[25]. А. В. Бурдуковин  (рус.) (хал. шинҗлтәр, «Хан Харңһун туск түүк» Кобдоскин әәмгин дөрвд улс дунд алдриа болҗ йовсмн[26].  

Тууҗин хроникмуд

Дунд зун җилмүдин хальмгудын утх-зокъялын тууҗин хроникмуд хальмг улс бийснь эврәннь бәәдл-җирһлиннь тускар бичсн төләдән ик чинртә болҗана. Академик Борис Владимирцов тер хроникмудиг хальмг улсин утх-зокъялын хамгин эркн тодлврмуд, гиҗ темдглсмн:

Габан Шараб, Дөрвн өөрднрин туск зәрлг, СПбФ ИВ РАН һар бичвр, 6 (а) халх
«Хальмг хаадын туужинги хураж бисчн товч оршва» һар бичвр. 22 халх, Санкт-Петербургин Дорд үзгин Ик сурһулин Дорд үзгин факультетын дегтрин саң
«Дөрвн өөрднр моңһлчудыг диилснә туск түүк», 7 халх, Санкт-Петербургин Дорд үзгин Ик сурһулин Дорд үзгин факультетын дегтрин саң

 

«Өөрднрин эврә утх-зокъялын дунд түрүн ормд „тууҗин домгуд“, „баатрльг поэмс“, „дидактическ поэмс“ зогсҗана, тедн һоодан бичүлҗ авгдсн болҗана»[27].

  Академик Борис Владимирцовин тоолврар, хальмгин дунд зун җилмүдин утх-зокъял урднь бәәсн өөрднрин утх-зокъялын үргҗлт болҗана. Хальмгудын дунд зун җилмүдин утх-зокъялын тууҗин жанр «Монголын нууц товчоо» шастрас ирсмн[28]. Моңһлч номт Владислав Котвич бичсәр, хальмг улст өргн ик тууҗин утх-зокъял бәәсмн, зуг нүүдлин бәәдлд, дегтрмүд хадһлдг саң уга болснас геедрәд йовсмн. Болв, хадһлгдсн зәрм бичмр бәрмтс утх-зокъял делгрҗ йовсн герчллтс болҗана: «… хальмгудын тууҗд учрсн зовлңгта йовдлмуд эднә утх-зокъял хадһлхд нилч күргсн уга, болв үлдсн цөөкн бичг бәрмтсин герчләр эн улсин зокал девшлттә бәәснь медүлҗәнә»[29]. В. Л. Котвич темдглсәр, ода бәәх тууҗин хроникмуд «өөрд улсин олн-зүсн тууҗин утх-зокъял бәәсиг үзүлҗәнә»[30].   Хальмг келәр олн-зүсн үүдәврмүд тогтагдҗана, тер дунд "Эмч hавң Шарв. « Дөрвн Өөрдин түүк». Эн үүдәвриг Б. Владимирцов «кезәңк эпическ хәләциг үзүлҗәх хамгин күчтә тууҗин үүдәвр», гиҗ темдглсмн[31]. Эн үүдәврт түрвәчнь XVII—XVIII зун җилмүдт хальмгуд амр биш төршлин бәәдлд туссна тускар бичсмн. Цевр әмд келәр бичсн үүдәвр йосндан болсн тууҗиг үзүлҗ, тер мет хальмг келн-улсин тууҗ болн сойл тодлсн төләдән XVII зун җилин чилгчәр хальмгин утх-зокъялын уул үүдәврмүдин негн болҗана.   Тууҗин жанрт терүнәс нань «Шара туджи» («Жёлтая история») түрвәчин нерн уга; Лувсанданзна «Алтан тобчи» («Золотое сокращение»); Галдна «Эрднин эркэ» («Драгоценные чётки»); Цаһан Цецнә «Эрднин тобчи» («Драгоценное сокращение»); Рашипунцугин «Болор эркэ» («Хрустальные чётки»); түрвәчин нерн уга «Хальмг хаадын туужинги хураж бисчн товч оршва» («Краткая история калмыцких ханов»), цуг эдн хальмгудын тууҗиг тодлҗана. «Хальмг хаадын туужинги хураҗ бисчн товч оршва» Хальмг хаата улсин 150 җилин (XVII—XVIII зун җилин) тууҗин тодлвр. Терүнә һол күслнь — хальмгудыг Зүңһарас Әрәсән һазрур нүүдләд йовсна учрнь цәәлһҗ медүлх керг. Терүнд Дондук-Омбо, Дондук-Даши болн Аюка-хана бәәдл-җирһлиг, Орсин хаата хәрлцәнә тускар тодрхаһар цәәлһҗәнә.   Эврә бичгтә болснас хальмгин урн амн үгин зөөр келмрчнрәс, җаңһрчнрас тодлҗ цааснд буулһгдсмн. Тиигәд бичәд авсн үүдәврмүд дунд «Дөрвн өөрд монглыг дарсн тууҗ» болн «Монглын Увш хун тээжин тууж». «Дөрвн өөрд монглыг дарсн тууҗ» XVI зун җилин хальмг улсин хамгин сән үүдәвр гиҗ тоолгдна[32], терүнд хальмг улсин утх-зокъялын онц келн тогтагдҗахнь медгднә. Эн үүдәвр XVI—XVII зун җилмүдт өөрднрин хоорндан күүнддг келиг ил үзүлҗәнә. 

XVII болн XVIII зун җилмүдт тууҗин болн баатрльг утх-зокъял делгрлт авсмн. Терүнд хальмгуд барун үзг талд ирәд хам-хоша бәәх улста яһҗ хәрлцә тогтаҗахиг үзүлҗәнә. Тууҗин болн баатрльг утх-зокъялд хальмгин нойд Увг-хун-тәәҗ, Шун-Баатр, Амурсана тускар келгдҗәнә. Амурсана туск домгудар хальмгуд икәр соньмсдг бәәсмн. Эн нойн Зүңһарин хаата улсин төлә зүткҗ, XVIII зун җилд маньчжур улста ноолдад йовсмн. Б. Владимирцов бичсәр, XIX зун җилд Әрәсән хальмгуд дунд Амурсана ирҗ төрсн зәңг тархагдсмн. Тер зәңгәр, Амурсана ирәд, церг тогтаһад, Моңһлыг сулдһх бәәсмн[33]. Дәкәд эн домг XIX зун җилин чилгчәр утх-зокъялын үлгүр болсмн, Амурсанаг магтҗ дуулдг үүдәврмүд олар бичгдәд йовсмн. Тиим зәрм үүдәврмүдиг А. Позднеев бичҗ авсмн[34].   XVII—XVIII зун җилмүдт анатомин, эмнлһнә, астрономин болн юриспруденцин төрмүдәр орчуллһс кегдсмн. Тедн хальмгин утх-зокъялыг улм байҗулсмн. Тедн дунд «Ик цааҗин бичг» — 1640-гч җилд тогтасн йосна җигсәлт. Терүг 1751 җилд Дондук-даши хан 1678-гч җилд Галдан-бошокту хан тогтасн зааврмудин болн Батур-хун-тәәҗ хальмг нойдудын хургт тогтасн зааврмуд цуглулад, шалһад, диглсмн.   XIX зун җилин тууҗин үүдәврмүдт хальмг улсин баатр йовдлмуд магтҗ дуулдг болсмн. XVIII зун җилин хальмг бичәч Габан Шараб «Дөрвн өөрднрин туск тууҗ (Габан Шараб)» («Хальмг хаадын тууҗ»). Хошуда Хурл тосхасн нойн Батур-Увш Түмн Габан Шарабин түүкин уул деер «Дөрвн өөрднрин туск тууҗ (Батур-Увш Түмн)» «Хошууд нойон Баатур Убаши Тумуни туурбигсан дорбойн ойридиин түүк» болн «Дөрвн Өөрдин түүк»). Батур-Увш Түмн «Дөрвн өөрднрин туск тууҗ» арвн нәәмн җилдән бичсмн, 1801-с авн 1819 җил күртл. Эн үүдәврт хальмг улсин Әрәсән ханьд орсна хойр зун җилин тууҗ үзүлгдҗәнә. Европин сурһульта Батур-Увш Түмн «Дөрвн өөрднрин туск тууҗдан» орс үгмүд олар орулснас иштә, тер үүдәвриг келн хоорндк хәрлцәнә үлгүр гиҗ темдглнә[35].   XIX зун җилд юридическ нәәрүллмүд һарна, терүнд хальмг улс Орсин хаата улста бәәх йос диглсмн. 1822-гч җилд «Зинзилид батлсн хальмгудын зааврмуд» һарсмн.  

Намтр бичлт

1691-гч җилд Зая-Пандитан сурһульч Ратнабхадра Зая-Пандитан туск агиографий бичсмн «Сарин герл: Равжам Зая-Пандитын тууҗ» бичсмн. Терүнә хөөн агиографин жанр «намтр» (орс. жизнеописание) бичгддг болсмн. Терүгәр шар шаҗна ламнрин болн нертә Хальмгин үүлдәчнрин намтрмуд тодлгддг болсмн.   Эн утх-зокъялын жанр дунд зун җилмүдин зокалд удан бәәсн уга, юнгад гихлә намтр шар шаҗнтнрин агиографин нег диг-дараһар, нег тогтачксн авъясар бичгддг бәәсмн. Ик зуудан төвд келнәс орчулгддг бәәсмн. Тиим үүдәврмүд өөрднрин утх-зокъялд XVII зун җилд төвдәс ирсмн. Төвдиг дуралһсн хальмгин агиографин үүдәврмүд нег зүстә болснас, дала керглгдсн уга. Намтрмуд хойр чинртә бәәсмн: эгл улсин болн нууц улсин. «Эгл» — эгл улст нерәдгддг бәәсмн, «нууц» болхла шар шаҗна ламнр керглдг бәәсмн. Хамгин туурсн намтр Билгин Далан «Нәәҗ төөнә намтр» болна.  

Дидактическ хураңһус

Сурһулин жанрт зааврмуд, даалһврмуд орна, XVII зун җилд келн-улсин афоризмин шүлгләнә уул деер тогтсмн. Сурһальс цуг әмтнд нерәдгдсн «ниитин», болн «онц» — мергҗлин учрта үүдәврмүд, терүнд мал асрлһна туск, эмнлһнә туск болн номин нәәрүллһс орсмн. Хамгин туурсн моңһлын сурһуль «Оюн түлкүр» («Ключ разума») болсмн, терүнәс экләд эн жанрин үүдәврмүд бичгдәд йовсмн. Хальмгуд «Оюн түлкүрин» уул деер «Үлгүрин дала» («Океан пословиц») хураңһу һарсмн. Ода тер хураңһу уга, болв, терүнә туск ода цагин «Хальмг үлгүрмүд болн тәәлвртә туульс» хураңһун уул болсн зәңг бәәнә[36], терүг 1940-гч җилд Басңга Бадмин Баатр барлсмн (1960-гч җилд шинәс барлгдсмн). Басңга Баатр эврәннь хураңһун нүр үгд иигҗ бичсмн «Мана хураңһуд орсн үлгүрмүдин ик зунь Үлгүрин далаһас ирсмн»[37]. Хальмгин зокъялч Бадмин Андрей темдглсәр, Басңга Баатрт «Үлгүрин далан» һарин бичвр бәәсмн[38].   Сурһульс дунд дәкәд «Ясное зерцало», «Светлое зерцало» болн «Поучения попугая».   XIX зун җилд орс келәс эмнллһнә, малын эмнлһнә болн селәнә эдл-ахусин төрмүдәр үүдәврмүд орчулдг болсмн. Хамгин туурсн тиим үүдәвр Осип Каменецкийин «Ахр сурhль. Өвчтə.күүг кимд арhар эмин зүү. Деед төд ик эзнə гегəнə ишəр hарhсн 1-гч дегтр. Эмин зүүhин коллег даалhсар эмин зүүд бəəгч эмч Осип Каменецкий эн бичг бийнь hарhва. Үүнəс хальмгин келнд орчулва», терүнә түрүн дегтр 1806 җилд һарсмн.  

Йовудын жанр

1771 җилд хальмг улсин ик зунь Зүңһар тал нүүсмн. Иҗлин көвәд үлдсн хальмгуд Төвдтә хәрлцәһән гееһәд йовҗ, XIX зун җилин чилгчәр тасрна[2]. Тер йовдлмуд XX зун җилд шин Йовудын жанр сексмн. Терүнд Төвдүр шаҗна зуульчллһна тускар бичдг болсмн. Зуульчнрин йовудын зурцсиг Бадмин Андрей утх-зокъялын үүдәврмүдт орулҗахш, зуг номин туст эдн чинртә болад, Хальмг улсин сойлын үүдәврмүдтә ирлцнә, гиҗ темдглсмн[39].

Норзңгин Муучкан Овш хальмг зуульч болн Лхасан зургудын түрүн түрвәч

 

Хальмг улсин түрүн йовудын жанрин үүдәвриг Җииҗнтн Багш бичсмн. Тер лам Дала ламд күрсән бичҗ. Йовудын үүдәвртән Җииҗәтн Багш шар шаҗна бурхдын зурач болсар тодлгдсмн[40]. А. Позднеев Җииҗнтниг Галдан Цернтә ирлцүлдг бәәҗ. Тер дөрвдин Дала-тәәш нойона ач бәәсмн. Галдан Церн сүл җилмүдтән Санкт-Петербургд бәәҗ, 1674-гч җилд сәәһән хәәсмн.   XX зун җилд Бааза Багш (Менкеджуев) (1846—1903) Төвд нутгур зуульчлад йовсна тускар «Баh дөрвд нутга Бааза багшин Төвдин орнд йовсн тускар» үүдәвртән бичсмн. Терүг умшсн хальмгуд Төвдәр икәр соньмсад, тедн олар Төвд ордг болсмн. 1886-гч җилд Бааза Багшин һарин бичгиг Алексей Позднеев авад, барас һарһсмн. Нүр үгднь «Бааза Багшин һарин бичг Төвдин хол һазриг үзүлсн деерән, хальмг гелңгин бәәдл-җирһлиг цәәлһҗ өгчәнә»[41] болн «Европин ориенталистнрт түрүн хальмг үүлдврмүд үзүлҗәнә»[42].   Хальмг гелң Пурдаш Багш (Джунгруев) хойр дәкҗ 1898—1900 болн 1902—1903 җилмүдт Төвдин һазрт йовснаннь тускар нәәрүллһ бичҗ үлдәсмн.[43]. Пурдаш Багшин нәәрүллһ — өдр болһн йовсн-үзсән бичәд бәәсн һарин бичвр болна. Терүнд һазр-зүүһин болн этнографин тоотс тодрхаһар темдгләтә, 1905 җилд Пурдаш Багшиг Орсин һазр-зүүһин холваРусское географическое общество|[44].   Дәкәд нег хальмг зуульч Овше Норзунов, 1898—1899 җилмүдт Төвдт күрч Дала ламта харһсмн. Терүнә тускар зуульч «Төвдүр зуульлсна туск келвр» тогтаһад, Лхасан бәәдлиг, төвд улсин бәәдл-җирһлиг шинҗлҗ үзүлҗ. Төвдәс Энткгиг дәврәд, китдин Ханчжоу портд күрсмн. Тендәс Пекин дәврәд моңһлын Ургад күрсмн. 1899-гч җилд Санкт-Петербургд ирәд, хаалһдан бичәд йовсн этногрфин келврмүдән дигләд барас һарһсмн. Бас тер җилд Орсин һахр-зүүһин холванд орад, терүнә даалһврар хойрдад Төвдүр одна. Тер цагт Лхасан түрүн зургуд кесмн.   1901-гч җилд Санкт-Петербургд «1899 җилд Арлун Лиҗ хойр дахульта Дотр Моңһлд одсна тускар» дегтр барлгдсмн. 1919-гч җилд Дамбо Ульянов  (рус.) (хал. «Романовин хаана Герин туск Бурхн Багшин әәлдхл болн 1904—1905 җилмүдт Төвдүр йовсна туск мини зурцмуд» дегтр барлсмн.  

Амн-үгин билгин үүдәврмүд

Дунд зун җилмүдин хальмгудын утх-зокъялын зөөр кезәңк амн үгин билгәс тогтагдсмн. Тернь домгуд, туульс, тәәлвртә туульс, үлгүрмүд, цецн үгмүд, йөрәлмүд, магталмуд, харалмуд, кемәлһн, ут дуд болв. Зокъялч Тамара Борджанова цуг эн тоотсиг «илвтә шүлглән» гиҗ нерәдҗ[45]. 1909-гч җилд амн үгин болн бичвр хальмгин жанрин утх-зокъялын тууҗд түрүн болҗ Очра Номт «Хальмг улсин йөрәлмүд, харалмуд болн теднтә залһлдата хар кел утлуллһн» гидг дегтр барлсмн[46].

Зулын йөрәл. Хальмг Таңһч, Элст, Бурхн Багшин алтн сүм

 

Туульс

М. Джимгиров хальмг туульст «бод бәәдл илвтә бәәдләр сольгдна, йирин бәәдл домгин бәәдлд хүврнә, дәкәд күмни, сүмснә, аң-аһрусдын делкәс хоорндан сольгдад бәәдг йоста. Терүгәрн Европин талдан келн улсин туульсас йилһрнә»[47]. Хальмгин туульс талдан келн-улсин туульсас зәрм тоотс орулҗ авсмн (үлгүрлхд, Энткгин «Сидди күрәс», «Иван-царевичин тууляс». Рамстедт болхла «Хойр меклч» туульд абхаз улсин туульс таньҗ[48]).   Революцин урдк цагт хальмг улсин туульсин 4 дегтр барлгдсмн. 1873-гч җилд Дорд үзгин шинҗләч году Лер «Сидди күр» түрүн хураңһуд 6 туульс барлсмн. А. М. Поздеев онц томд 10 илвтә туульс орс орчуллһтаһар барлсмн. Тер дегтрин том Әрәсән археогогин Холвана Дорд үзгин әңгин бичвр «Хальмг келн-улсин туульс» хураңһун уул деер тогтагдсмн. 1898 җилд Н. Бадмаев Лерин тогтасн нәәрүллһәр һурвдгч хураңһу барлсмн. Дөрвдгч Хальмг туульсин хураңһу Г. И. Рамстедт 1909 җилд һарһсмн. Терүнд арвн нәәмн туульс орсмн. Хальмг келәр барлгдсн туульсин немш келнә орчулвртаһар һарсмн. Рамстедт хальмг келнә үгмүдиг хүврәлго, тер кевтнь латин транскрипцар бичҗ. Тер учрар эн дегтр Хальмгин фольклориг шинҗлдг номтнрт туста болна[49].   Хальмг келн-улсин туульс жанрмудар йилһрнә: илвтә, баатрльг, бодын, аң-аһрусдын туск болн домгуд[50].    Хальмг туульсд моңһл яста келн-улсин Теңгрин хәәрлтә цагин домгуд ик нилч орулсмн[51][52].    Хамгин туурсн туульс дунд: «Далн хойр худл» («72 небылицы»),  XVIII зун җилин эклцәр һарсн «Седклин күр» хураңһу (сборник «Задушевный разговор»).    Туулин үүдәврмүдин тоод хальмг улс тохмдан хадһлад йовдг домгудан бас орулна, тедниг өрк-бүл болһн үрдүдтән дасхад, сурһмҗдан олзлҗ йовдг бәәсмн. Хөөннь тохмин келврмүдиг цааснд буулһад, тохмин тууҗс болн шастрмуд тогтадг болсмн [⇨], теднәс хөөннь тууҗин чинртә үүдәврмүд бичгдсмн [⇨][53]. Тохмин амн үгин домгуд ода күртл эс хадһлгдҗ, болв утх-зокъялд бәәх үүдәврмүд Хальмгин хаадын, сәәчүдин тохмсин тууҗ медүлнә (үлгүрлхд, Батур-Увш Түмнә «Дөрвн өөрднрин туск тууҗ»).  

Амн үгин билг

Афористическ шүлглән үлгүрмүдт болн цецн үгмүдт орулгдад, хальмг келн-улсин тууҗиг, ниигмин болн эдшлин бәәдлиг тодрхаһар үзүлҗәнә. Мел һанцхн Хальмг улсин амн үгин билгин ончта үлгүр болҗах «Кемәлһн» фольклориг онц орм эзлҗ йовна. Энүнд хальмгуд тууҗан орулад, баһчудтан дасхсн цагтан, эднд тууҗан күргдг бәәсмн.   Фольклорин хамгин хуучн кевд йөрәл, магтал болн харал орна. Эдн шүлгләнә янзта болна. Йөрәлмүд олн-зүсн төрмүдәр йилһрнә. Владимировцов Б. Я. темдглсәр, «йөрәлмүдиг нег ончта йовдлд эс гиҗ эклҗәх керг нерәднә»[54]. Олн дунд хамгин туурсн йөрәлин эклцнь «Ут наста, бат кишгтә болтха» гиҗ эклнә. Йөрәл келсн күн шүлгт орулҗ келдг авъяста бәәсмн. Угдән кеерүлл орулад, шүлгләнә янзта йөрәл тәвдг улсиг «йөрәлч» гиҗ нерәддг бәәсмн. Йөрәлиг нег күүнә, өрк-бүлин байрт нерәдҗ, эднд тусхаҗах сәәхн седклән шүлглҗ келәд өргдг йоста:  

«Хальмг күн бучмд нег шин хувц өмсхләрн, нүүһәд орман сольв чигн, гиичд одхларн, Теңрг-Бурхндан, һазр-усндан дееҗ өргхләрн — эркн биш йөрәлән нерәднә»[55].

  Магтал болн йөрәл әдл болна. Кезәңк цага йөрәлмүд бичмр бәрмтст хадһлгдҗ уга. Амн үгин билгт «Хаврин йөрәл» хадһлгдад, олн дунд тархагдад йовна[56]. Йөрәл иргчин сән таал дуудг йоста, магтал болхла бас шүлгләнә айсар кенә болв чигн, юуна болв чигн, ода цагин бәәдл бууляд, Деедсд ханлтан өргәд, чидл сурдг йоста.   Харалмуд (проклятия) болхла му ухана темдг болҗана. Хар саната күн харал тәвдг йоста. Харалас бийән харсдг Зая-Пандитан «Хар келин бичг» гидг шүлг-нои бәәнә. Терүнә номин дотр чидл йир догшн, гиҗ тоолад, хальмгуд энүг гертән хадһлцхана.  

Дууһин үүдәлт

Хальмг улсин дууһин үүдәлт дунд җилмүдин цагт наадта, хоорндан күүндвр тогтасн кевтә бәәсмн[57]. Хуучна зәрм дууһин үлгүрмүд бичг бәрмтсд үлдсн бәәнә. 1930-гч җилд Иҗл һолын көвәд олҗ авсн модна көрс деер дууһин бичмр бәрмт тодлгдсмн, тернь хальмг келиг, билгин меддг күн бичҗ авснь мөн[57].   «Өөрдин частр» гидг хальмг дуусин даран бәәсмн. Терүнд Зуңква гегәнә, Чингис-хаана, Җаңһрин, 1771-гч җилин нүүлһнә туск, 1812-гч җилин Төрскән харсгч дәәнә туск дуулгдна. 1812-гч җилин Төрскән харсгч дәәнә цагт тогтагдсн дуд хамгин олн. Хальмг дәәчнр тер дәәнд ик баатрльг, зөрмг үзүләд нерән туурулсмн. Тер дуд дундас хамгин туурснь «Маштг борко» болн «Сөм хамрта парнцс».  

Шар шаҗна катехизис

Моңһл улсин бичвр сойлын делгрлтд киидин сурһуль ик тәвцән орулсн болҗана. XVI—XVII зун җилмүдт манҗнр шаҗна ном дасхин төлә хурлын сурһульд ордг бәәсмн[58]. Тиим эрдм-сурһулин тогтац өөрднриг номд орулх күслтә бәәсмн.

Шар шаҗнта хамдан хальмг утх-зокъялд төвдин болн эндкгин үүдәврмүдин орчлврмуд ирсмн. Ик зуудан тернь шаҗна нәәрүллһс бәәсмн. Тер цагт орчулачнр ик көдлмш кесмн — Энткгин Рамаяна, дәкәд Ганджурин болн Данджурин зууһад нәәрүллһс. Хальмгин гегәрлгч Зая-Пандита «Алтн герл» («Сутра золотого света»), Панчаракша («Сутра пяти защитников»), «Нәәмн миңhн шүлгт» («Праджняпарамиту в восемь тысяч шлок») болн «Тарпа чэнпо» («Великое освобождение») орчулсмн, тер мет хальмг келнд философин үгмүд орулсмн. Зая-Пандита орчулачнрин эврә сурһуль тогтасмн, тедн төвдин келнәс олн нәәрүллһс Хальмг келнд буулһсмн.   1907-гч җилд А. М. Поздеевин седвәрәр «Тоньлхин чимг кемəх шастр» («Спасения украшения») орчулад, «Буддийский катехизис» нерәдлһтә барлгдсмн[59].  

Шүлглән

Хальмгин шүлглән олн әмтнә болн өдгә цагин хойр әңгтә. Олн әмтнә шүлглән урн амн үгин билгәс (йөрәл, магтал, харал, сурһаль болн кемәлһн) тогтсмн. Келн әмтнә шүлгләнд сидтә чинртә залһлдата болна. Фольклорин янз моңһл келтнрин үүдәврмүдт өөрхн болв чигн, моңһлас салад һарсн хальмгин фольклор эврә кевтә. Йөрәлмүд, магталмуд, харалмуд, сурһальмуд ода күртл хадһлгдсмн, зуг XIX зун җилмудин чилгчәр — XX зун җилмүдин эклцин цагас болхнь, ховр болна. Кемәлһиг цөөкн келмрчнр ода чигн тодлна.   Келн әмтнә шүлглән хальмгуд цааҗла харһсн цагт (1943—1956 җҗ.) олзлгддг бәәсмн, юңгад гихлә тер цагт ямр чигн үүдәлтс күцәдг зөв уга бәәсмн. Тиигәд келн әмтнә шүлглән ончрәд, делгрлт авсмн. Тер учрар XX зун җилин 60-гч җилмүдт хальмгин номтнр болн бичәчнр ик көдлмш күцәһәд, олн әмтнә дунд келмрчнриг хәәһәд, теднәс урн амн үгин зөөр бичәд авсмн. Тер хураңһу «Хальмгин шүлгләнә антологь» дегтрт барас һарсмн. Антологин тогтачнр дунд Хальмг келн әмтнә шүлгч Калян  Санҗ терүнд йөрәлмүд болн харалмуд орулсн бәәҗ, зуг тер цагин идеологин хәләцәс иштә, тедниг дегтрт орулсн уга.   XVIII—XIX зун җилин эклцд хальмгин шүлгч Ончхана Җирһлин нерн һарсмн, зуг терүнә һарин бичврмүд хадһлгдсн уга. Ончхан Җирһл үүдәврмүдтән хальмг келн әмтнә урн амн үгин билг олзлдг бәәсмн. Терүнә үүдәврмүдт шүлгүд, дуд, сәәчүдин болн ламнрин дамбрлтс, дурна уйңс бәәсмн. Хамгин туурсн «Зүтклдән» шүлгнь нойна болн шүлгч хойрин хоорнд болсн күүндвр үзүлҗәнә. 1812 җилин Төрскән харсгч дәәнә төр «Һашута цаг» гидг дегтрт орсмн. А. Бадмаевин тоолврар, Ончхана Җирһлин үүдәлт дунд зун җилмүдин цага хальмгудын утх-зокъялын өдгә цагур орҗах темдг болсмн[60].   1916-гч җилд лхарамб Боован Бадмин «Чикнә хужр гидг нертә дун оршва» («Услаждение слуха») дегтр барлгдсмн. Эн үүдәвр хальмг улст шар шаҗна чинриг туск цәәлһҗ өгчәнә. Боован Бадм Чөөрә хурлын шаҗн-лам бәәсмн, дарунь 1917-гч җилд Санкт-Петербург тал һарад, тенд Ик сурһульд төвд келнә багшар көдләд бәәсмн. «Чикнә хужр гидг нертә дун оршва» гидг поэм Хальмгин хуучн утх-зокъялын сүл үүдәвр болсмн[2]. Тер үүдәвр «Нарт-делкән утх-зокъялын дегтрин саңгин» Библиотека всемирной литературы| нег томд орсмн.  

Шин цаг

С. Цеденован тоолврар, тер цагас авн үүдәврмүдин түрвәчнр тодлгддг болсмн. Юңгад гихлә «дунд зун җилмүдин умшачнриг түрвәчнр дала соньмсулдго бәәсмн. Мөн тер цагт моңһлын утх-зокъял нуувчин болдган уурад, түрвәчнрин нермүд тодлгддг болсмн»[61]. 1917-гч җиләс авн хальмгин шин утх-зокъялын цаг ирсмн. Тер бас онц девсңгудтә. «Хальмгин утх- зокъялын тууҗин» тогтачнр тер девсңгиг советскин гиҗ темдгләд, эклц әңгнь (XX зун җилин 20-гч җилмүд), 30-гч җилмүд, Төрскән харсгч Алдр дәәнә болн өдгә цагин (1957—1977 гг.)[62].   КИГИ РАНа утх-зокъялын болн фольклористикин әңгин ахлач Раиса Джамбинован тоолврар, хальмгин утх-зокъялын тууҗин девсңгүдиг идеологин темдгүдәр йилһлҗ болшго. Терүнә тоолврар түрүн әңгнь (1917—1943 җҗ.), хойрдгчнь (1957—1990 җҗ.) болн һурвдгчнь «постсоветск» (1990 җилин хөөтк цаг)[63]. Р. Джамбинова хальмгудын цааҗла харһсн җилмүд (1943—1957 җҗ.) келн әмтнә утх-зокъялд ик девшлт өгсмн, гиҗ тоолна.    Октябрьск революцин хөөн хальмгин утх-зокъялын девшлт социалистическ реализмин хаалһд орал, келн-улсин уңгин сойлас, утх-зокъялын тогтсн заң-авъясас зааград, үндсни чинрән ген алдв:

«„Шин“ утх-зокъял шаңһ кемҗәлсн нег концепцин эв-арһар делгрснә һол учрнь — келн әмтнә үндсни утх-зокъялас „таслад“ (тернь зөрц кесн йовдл) революцин урдк авъясас хаһцулсмн. Тер учрар хальмгуд урднь утх-зокъял, эврә бичг уга бәәсмн, гисн буру ухан тогталһсмн; хальмгин утх-зокъялыг шиңкән босхлт авчах гисн буру ухан»[64].

  «Хальмгин утх-зокъялын тууҗин» советск цагин тогтаһачнр хальмгин революцин урдк утх-зокъялыг «хуучна сойлын зөөр, … келхд, делгртнь түргн болсмн, ода чигн чинрән геесн уга, юңгад гихлә дегҗлтин йовудтан шин цаг тал темсәд, Советск цагин утх-зокъялур өөрдхүлв»[65].  

Эмиграц

Октябрьск революцин хөөн хальмгин срйлын зәрм үүлдәчнр Европин нутгудар һарсмн, Хальмгин утх-зокъял тенд бас өссмн, идеологин дарлт угаһар девшлт авсмн. Европд Хойрдгч нарт-делкән дәәнәс урд Хальмгин сойлын көдләчнрин зөвллт үүлдҗ бәәсмн. Тер хальмг түрвәчнрин үүдәлтсиг эмиграцд барас һарһад йовсмн. Европд тер цагт «Хоңх», «Улан Залат», «Өөрд» болн «Цаһан өвсни дольган» нерлһтә седкүлмүд болн газетмуд һардг бәәсмн. Эмиграцин бичәчнр дунд Хара-Даван Эрнҗән 1929 җилд Белградт тууҗин болн философин нәәрүллһ «Җанҗн Чингисхана үв. XII—XIV зун җилмүдт Моңһлын хаата улсин сойл-тууҗин зурц» үүдәсмн.   Революцин хөөн Чехийд Балыкан Басңгин Санҗ (1894—1943) ирсмн. Эмиграцд эн «Зүңһарин полкин туск тодлврмуд» келврмүдин хураңһу (1927 җилд барлгдсмн), «Шаңһас арһта» келврмүдин хураңһу болн «Күүкнә цевр нерн» түүк (1938 җилд).  

Шин утх-зокъялын түрүн девсң

XX зун җилин 20-гч җилмүдт хадьмгулын хуучна, өөрднрин үңгта утх-зокъял геедрлго девшлт авхар зүтксмн, бас терүнлә зергләнд шин цагин утх-зокъял босад, хуучна авъясиг дархар седсмн[66].

Инҗин Лиҗ — Хальмгин келн әмтнә бичәч

 

Шин утх-зокъялыг Канука Харти һардҗ йовсмн[67]. Әрәсән Гражданск дәәнә цагт 10-гч Улан цергин политотделд церглҗ йовад, хальмг дәәчнрт нерәдсн ахр шүлгүд бичәд, «Улан хальмг» («Красный калмык») газетд дуудврмуд тогтаһад барлад бәәсмн. Агитацин нәәрүллһс хальмгин шин утх-зокъялын уул болсмн. Бичәчнр социалистическ реализмин хаалһд орсмн. Шин Хальмгин Советск утх-зокъялын девшлтд түшлт болсн «Өөрдин зәңг», «Улан тег» газетмуд болн «Теегин герл» седкүл хальмг бичәчнрин, шүлгчнрин үүдәврмүд барлдг бәәсмн. «Тангчин зәңг» газетин ханьд экләд бичҗәх түрвәчнрин холва цуглрдг болсмн.

1920-гч җилд «Революцин дуд» хураңһуг хальмг цергчнрин политотдел белдәд барлсмн, тернь хальмгин шин цагин утх-зокъялынтүрүн дамшлт болҗ тууҗд орсмн[68]. Тер цагас авн шин Хальмгин утх-зокъял урдк хуучна бәәдләсн зааград, советск идеологин төрәр девшлт авсмн. 1922-гч җилд Хальмгт түрүн ниигмин болн төршлтин «Өөрднрин зәңг» седкүл барлгддг болсмн. Терүнд У. Дашана үүдәврмүд барлгддг болсмн, 1919 җилд седкүлин № 15 тойгт «Келн-улсин әмдрл» нәәрүллһ бичәд, тер цага бичәчнриг революцин ханьд хамцулх седвәр татсмн. времени. XX зун җилин 20-гч җилмүдт Карвин Лиҗ, Бадма Майоров, Николай Нармаев, Адольф Бадмаев, Хонин Косиев, Гулаш Дорджиев, Эрдни Баркуев, Улан Илишкин барлгҗ йовсмн. Гулаш Дорджиевин «Бат мендллһн» нәәрүллһ шин цага утх-зокъялын түрүн бичвр үүдәвр болсмн[69]. Баркун Эрднь түрүн хальмг фельетонч болн дамбрлач болсмн.

1925-гч җилин январь сарла кириллицын уул деер тогтасн шин хальмг цаһан толһа эдлврт орулгдсмн[70]. Хальмгин бичәчнрин үүдәврмүд шин цаһан толһаһар «Өөрдин зәңг», «Хальмг тег», «Мана келн», «Таңһчин зәңг», «Улан тег» седкүлмүдт болн газетмудт барлгддг болсмн. 1925-гч җилд Амр-Санана Мудрёна Антона «Мудрёшкин сын» түрүн хальмг роман-намтр барас һарһсмн.    1927-гч җилд Манҗин Нимгрин седвәрәр Хальмг пролетарийин бичәчнрин Ассоциац тогтагдад, 40 утх-зокъялын багмудыг негдүлсмн[71]. 1927-гч җилд Манҗин Нимгрин үүдәврмүд һарсмн, эн бичәч хальмгин драматургийин үндсләч болсмн. Манҗин Нимгрин бичсн наадд дунд: «Мууhин сүл, сәәни түрүн» («Конец плохого — начало хорошего»), «Өмн hарсн чикнәс — хөө урhсн өвр үлдг» («Позже появившиеся рога длиннее раньше выросших ушей»). Манҗин Нимгрин драматическ үүдәврмүднь хөөннь Басңга Баатрин нертә Хальмг үндсни драмин театрин бүрдәлһнд эврә нилч орулсмн. Манҗин Нимгртә хамдан утх-зокъялын үүдәлтин баг тогтахд У. Илишкин, Сусён Аксён, Сән-Белгин Хаср шүлгчнр орсмн.   1927-гч җилд зокалын «Сяни экн» («Начало хорошего») хураңһуд хальмгин баһ наста бичәчнрин олн үүдәврмүд орсмн.

Тер цагин зокалчнр шин йосна кевәр хуучн-харңһуг нураҗ, шин җирһлин эв-арһс олхлҗ йовсмн. Тер учрар хальмг келн-улсин хуучна амн үгин билгиг мартулхар зүткнә. Калян Санҗ бичсн түрүн агитацин дуудврта «Соңһстн» шүлг 1925-гч җилин октябрь сарин 22-т «Улан хальмг» газетд барлгдсмн.   XX-гч зун җилин 20-гч җилмүдт Советин Союзин орс бичәчнрин болн шүлгчнрин үүдәврмүд олар хальмг келнд орчулгдсмн (хамгин олар Демьян Бедныйин болн Владимир Маяковскин). Орчуллһна көдлмш Хальмгин утх-зокъялын девшлтд ик дөңг болсмн.   30-гч җилмүдт хальмгин утх-зокъялын революцин төрәс зааград, төвкнүн җирһлин төрмүдт үүәврмүдән тусхадг болв. Тер саамд бичкдүдин утх-зокъял төрәд, үднсни хуучна билгән сергәдг болсмн. Хальмг фольклор цуглулад, диглгдв. 1937-гч җилин август сарла года Басңга Бадмин Баатр «Җаңһр» эпосин 12 бөлгин орчуллһ кесмн. Терүг 1940-гч җилд Липкин Семён Израилевич орчуллһдан олзлсмн. Басңга Баатр наадд бичнә. 1939-гч җилд «Җаңһрин» 500 җилин өөнд (1940 җилд болсмн) белдвр кеһәд, Цугхальмгудын Җаңһрчнрин чуулһн болсмн. Терүн җаңһрч Козан Анҗука СССР-ин бичәчнрин Ниицәнд орсмн. 1939-гч җилд хальмгин бичәчнр Дорҗин Басң болн Түлмҗән Михаил җаңһрч Басңга Мукөвүнәс «Җаңһрин» зурһан шин бөлг бичҗ авсмн (5624 шүлгин строфас). Шин бичәчнр болн шүлгчнр һарч ирсмн Даван Даван Һәрә, Җидлән Пүрвә, Дорҗин Бүрнә Басңг, Көглтин Дава, Леҗнә Церн, Түлмҗән Михаил, Эрнҗәнә Эрнҗәнә Константин, Эрднин М. Тер җилмүдт А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтовин үүдәврмүд орс келнд орчулгдсмн.  

Шин утх-зокъялын хойрдгч девсңг

Сталина цааҗин кемд  (рус.) (хал. хальмгин утх-зокъялын девшлтд ик һарута болсмн — кесг хальмг билгтә зокалчнриг контрреволюционермудта үүлдҗәнә гиҗ гемшәлһәд бәрәнд орулсмн. Очра Номтиг хаһад алсмн, Калян Санҗ болн талдан бичәчнриг түүрмд суулһсмн. Хальмгудыг цүллһнә (1943—1957 җилмүд) цагт хальмг келәр ю чигн барлдган уурсмн. Тер цагт амн үгин билгиг хальмг әмтн нег-негндән нуувчинәр келәд йовсмн[72]. Хальмгуд Сиврәс хәрҗ ирсн цагт Хальмгин бичәчнрин Ниицән шинәс тогтагдсмн. «Теегин герл» седкүл шинәс секгдсмн. 1965-гч җилд Хальмг АССР-ин Правительствин зааврар «Хальмг келн әмтнә шүлгч» и «Хальмг келн улсин бичәч» ачта нерд батлгдсмн.   Тер цагт хальмгин утх-зокъял шинәс босхгдсмн. Бичәчнрин болн шүлгчнрин үүдәврмүд художественн чинр зүүһәд шин девшлт авна. Хальмгин утх-зокъялд революцин урдк цагин сойл, хуучн цагин амн үгин билг болн Җаңһрин баатрльг төрмүд орна. Бичәчнр хальмгин фольклорар соньмсад эврәннь үүдәврмүдтән олзлдг болсмн. XX зун җилин 70-гч җилмүдт романа жанр ховр болсмн. Шин цагин утх-зокъялын делгрлтд һарсн романмуд эн жанрта күцц ирлцсн уга. Хальмг келәр бичсн тер цагин түрүн роман Бадмин Алексейин «Элстин деер һарсн одн» 1963 җилд һарсмн[73]. 1960-гч җилд Элстд хальмгин художественн утх-зокъялын төрмүдт нерәдсн номин конференцд «манахнд роман жанрар бичсн үүдәврмүд уга», гиҗ келгдсмн[74]. 1967-гч җилд Калян Санҗ: «хальмгудын сойлд романа жанр уга бәәсмн. Болв, хальмгин романд хуучна амн үгин зөөр ик орм эзлх болҗана»[75]. 60-гч җилмүдин хуучар 8 хальмг роман бичгдсмн, 70-гч җилмүдт — тавн роман, 80-гч — тавн болн 90-гч җилмудин эклцд — һурвн шин роман[76].  

Нәәрүлл

Хальмгин зокъялч Б. Бадмаева-Лиджиева хальмгин нәәрүллһиг хойр әңглнә: түрүнкнь — 1917-с авн 1957-гч җил күртл, хойрдгчнь — 1957-с авн 1977-гч җил күртл[77]. Джамбинова Р. А. дәәнә хөөтк хальмгин утх-зокъялын делгрлтиг һурв әңгләд тодлҗана: «дуларлһн» (1955—1965 җҗ.), «зогслһн» (1965—1985 җҗ.) болн «ил бәәдл» (1985—1990 җҗ.)[78]. Тер цагт нәәрүллһин жанрт фольклор, амн үгин билг олар олзлгдна[79]. Түрүнк цагас болхнь идеологин заавр уга эн цагин роман әмтнә бәәдл-җирһлин туск келдг болсмн. Тер цагин нәрүллһсиг шинҗлҗ бичсн номтрин бәртмтс бәәнә, теднә дунд И. М. Мацаковин[80], Б. Б. Бадмаева-Лиджиеван[81] болн Р. А. Джамбинован[82] болн хойр томас тогтсн «Хальмгин утх-зокъялын тууҗд».   60-гч җилмүд Бадмин Балдна Алексейин «Алтн шорад даргддго» болн «Элст деер һарсн одн», Эрнҗәнә Эрнҗәнә Константина «Һалан хадһл», Нармин Морхаҗин «Манц-һол», Бембин Тимофейин «Бадм цецгә», Лиджи Инджиева «Ольдан күүкн» болн Дорҗин Бүрнә Басңгин «Чик хаалһ».   Социалистическ реализм чинрән геесн 70-80-гч җилмүдт хальмгин утх-зокъялд түрү цаг болсмн. Тер учрар бичәчнр хальмгудын цааҗла харһсн җилмүдт үзсн зовлңгин тускар бичәд, эгл хальмг күүнә зовлң-җирһлд үүдәврмүдән нерәднә. Хальмгин бичәчнр роман бичдг болна. Р. А. Джамбинова художественн философин кев А. Бадмаевин «Мукөвүн» болн «Арнзлын гүүдл» романмудт темдглгдҗәнә[83].   XX-гч зун җилин 70-гч җилмүдт баһ кевин үүдәврмүд һарна. Иджиевин Лиҗин «Большевикуд», М. Нармаевин «Хар толһа тоһрун», А. Тачиевин «Салдсин эк» дегтрмүд һарна, теднд зурцс, келврмүд болн түүкс орна. Седкүлч Н. Илишкин 1977 җилд «Хальмгин мөрәчнр» гидг дегтртән мөрәһәр ачлгдсн Хальмгин бичәчнрин туск зурцмуд бичсмн.   XX-гч зун җилин 80-гч җилмүдт хальмгин утх-зокъялд дәәнә төр орна. Хальмг келнә шинҗләч Э. Бардаев «Теегт» («В степи») гидг хураңһу һарһна, терүнд сәәчүдин, күч-көлсчнрин, муҗгудын туск зурцмуд бичнә. Эгл көдлмшчнрин тускар Балакан Алексей «Буурл болн баахн Сарпа» хураңһудан болн Михаил Хонинов сборнике «Седклтә әмтн». Дәәнә төр А. Тачин «Малдсин эк», А. Кукаеван «Делгр», А. Бадмаевин «Цаһан толһа» болн Кичгә Толән «Өрүни гегәнд».   1980-гч җилд Эрнҗәнә Константин «Алтн булг» хураңһуд хальмгин амн үгин билгин тоотс орсмн. Тер хураңһу олн дунд хальмгин хуучна сойл, авг-бәрцин туск цәәлһҗ өгсмн.    Бас тер цагт урднь хаалһата бәәсн хальмгудыг цааҗла харһулсн төриг босхдг болсмн. Сиврәс хәрҗ ирснә хөөн хальмгудын үзсн һашута цагин тускар Балакан Алексейин «Һурвн зург» гидг түүкд келгдсмн. Хальмгудыг цүүллһнд орулсн йовдлын тускар өрвәр Җимбин Андрей «Күн муурсн цагтг», Нармин Морхаҗин «Кишг эврән ирдго» болн Тачин Анҗан «Буурлдан үнр».   80-гч җилмүдт хальмгин утх-зокъялд өдгә цагин әмтнә бәәдлиг шинҗлҗ, җирһлин йовудт учрдг төрмүд босхҗ үүдәврмүдтән бичнә. Революцин болн Советин йосна цагт болсн йовдлмуд хальмг улсин бәәдлд ямаран нилчән күргснь бас цәәдгдсмн. Бас тер цагт хальмгудын баатрльг Җаңһр дуулврар олн әмтн соньмсдг болсмн. Җаңһр хәәлдг баһчудын то өссмн.   1991—2000-гч җилмүдт Советин йосн һарсна хөөн цуг нутгин утх-зокъялд әәмцлһтә бәәдл тогтсмн[84]. Р. А. Джамбинова тер кемиг «утх-зокъялын шин цаг» гиҗ тодлҗ[85]. XX зун җиләс авн цуг барас һарсн үүлдврин ик зунь зурцс, келврмүд, төршлин нәәрллһс тогтана. 90-гч җилмудт урднь Хальмгт уга бәәсн детективмуд, мелодрамс, уйңһин нәәрүллһс, төршлин нәәрүллһс һардг болсмн. Түрүн Первыми детектив-түүксиг Санҗин Николай Манҗин Татьяната хамдан «Азиатский дракон» болн «Бегство из круга безумия» (1997 г.) болсмн.  

Шүлглән

Хальмгин шүлглән баатрльг Җаңһр эпосас эклцән авсмн. Өдгә цагин шүлгләнә үндсләч Харти Кануков болна, ахр шүлгүдән листокмудт тархаһад, агитац, дуудврмуд шүлгт орулад бичәч бәәсмн. Канукан Харти хальмг келнд революцин дуд орчулсмн, «Марсельеза» болн «Интернационал». «Гелңгүд» гидг поэм бичсмн.

Хальмг келн әмтнә шүлгч, Күч-көлснә Баатр Көглтин Дава

 

1920-гч җилд «Революцин дуд» гидг хураңһуд хальмгин баһ наста шүлгчнрин үүдәврмүд орсмн. Хальмг келн-улсин шүлгч Калян Санҗин түрүн «Соңһстн» гидг шүлгнь 1925-гч җилин октябрь сарин 22-т года «Улан хальмг» газетд барлгдсмн. Октябрьск революцин 10 җилин өөнд Калян Санҗ «Һәпднр» поэман нерәдсмн. 30-гч җилмүдин чилгчәр Калян Санҗ «Герои, строящие социализм» болн «Бригадир» гидг хойр поэмс бичсмн. 1963-гч җилд «Төрскн теегин частр» гидг дегтрин хураңһу һарһсмн.   XX-гч зун җилин 30-гч җилмүдт Басңга Баатрин үүдәврмүд һардг болсмн. Хамгин туурсн поэмнь «Өнчн дәәч», тер поэмар хөөннь Хальмг үндсни драмин театрт наадд тәвәд, тернь театрин түрүн наадн гиҗ тодлгдна.   1934-гч җилд Сән-Белгин Хасрин «Хаалһ» гидг түрүн поэм һарсмн. 1962-гч җилд шүлгүдән «Җивртә күсл» хураңһуд орулҗ барлсмн, 1963-гч җилд — «Баатрин заян» поэм. 1964-гч җилд «Шин домг» шүлгсин хураңһуд «Һучн уласн» поэмиг, поэмой-сказкой «Күсл» гидг тууль-поэм болн «Мазн» гидг домг орулад барлсмн.   XX-гч зун җилин 30-гч җилмүдт Леҗнә Церн шүлгүд бичәд, тедн айсд орулгдад кесгнь дуд болсмн. 1934-гч җилд Леҗнә Церн «Шүлгүдин хураңһу» барлсмн, 1939-гч җилд — «Чидл» болн «Төрскн» хураңһус һарсмн, Эрнҗәнә Константинта хамдан «Алдр Диилвр» гидг шүлгчин хураңһу һарһна. Бас тер кемд Инҗин Лиҗ бас шүлгүдән барлдг болсмн. Хамгин туурсн шүлгүднь «Байр» («Радость») болн «Булг» («Родник») хураңһусд барлгдсмн.   1940-гч җилд 18-тә Көглтин Дава, иргчдән Күч-көлснә Баатр нер зүүх көвүн, түрүн шүлгүдин «Баһ насни шүлгүд» гидг хураңһу барлна. Терүнә дару СССР-ин бичәчнрин Ниицәнд орулгдсмн. 1958-гч җилд «Моабитский узник» гидг поэман барлсмн, терүг маңһдын шүлгч, Советск Союзин Баатр Муса Джалильд  (рус.) (хал. нерәдсмн.   60-гч җилмүдт хальмгин шүлгләнд «шүлглсн романмуд» һардг болсмн. 1962-гч җилд шүлгч Сусён Аксён «Ээҗ мини — тег» нерәдлһтә һурвн әңгтә шүлглсн роман бичсмн.   Дәәнә хөөн Саңһҗин Бося шүлгүдән бичдг болсмн. 1960-гч җилд эн «Көвүндән» гидг шүлгсиннь хураңһу һарһсмн. 1965-гч җилд «Ятха» («Лира») гидг хураңһу барлсмн.   XX-гч зун җилин 60-гч җилмүдт хальмгин номтнрин болн зокъялчнрин күчәр «Хальмгин шүлгләнә антолог» тогтагдад, 1972 җилд барас һарһсмн[86]. Антологин тогтачнр дунд Хальмг келн әмтнә шүлгч Калян Санҗ терүнд йөрәлмүд болн харалмуд орулсн бәәҗ, зуг тер цагин идеологин хәләцәс иштә, тедниг дегтрт орулсн уга[87].   Шүлгләнә ик чинриг тодлад Хальмг Таңһчин Олна Хурал Хальмгин байрмуд болн Санлын өдрмүдин җигсәлтд «Хальмгин шүлгләнә өдр» батлҗ авсмн, тернь Көглтин Даван төрсн өдрлә, март сарин 13 темдглгднә.  

Темдглл

  1. ↑ Бадмаев А.Н. О некоторых проблемах изучения калмыцкой литературы дореволюционного периода // Проблемы алтаистики и монголоведения, Материалы Всесоюзной конференции. — Элиста: Калмыцкий НИИЯЛИ, 1974. — Т. Вып. I (серия литературы, фольклора и истории). — С. 143.
  2. ↑ 1 2 3 А. Г. Салдусова, Калмыцкая литература: истоки и история
  3. ↑ Джамбинова Р. А., Калмыцкая литература XX века, стр. 255
  4. ↑ Джамбинова Р.А, Калмыцкая художественная проза XX века, стр. 127—130
  5. ↑ Владимировцов Б. Я., Монгольская литература/ Литература Востока, Вып. 1, Ленинград, 1920, стр. 114
  6. ↑ Бадмаев А. Н., О некоторых проблемах изучения калмыцкой литературы дореволюционного периода// Проблемы алтаистики и монголоведения, Материалы Всесоюзной конференции, Вып. I (серия литературы, фольклора и истории), Элиста, Калмыцкий НИИЯЛИ, 1974, стр. 143—144
  7. ↑ Бадмаев А. Н., О некоторых проблемах изучения калмыцкой литературы дореволюционного периода// Проблемы алтаистики и монголоведения, Материалы Всесоюзной конференции, Вып. I (серия литературы, фольклора и истории), Элиста, Калмыцкий НИИЯЛИ, 1974, стр. 146
  8. ↑ Владимировцов Б. Я., Монгольская литература// Литература Востока, СПб, 1920, Вып. II, стр. 94
  9. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 200
  10. ↑ Владимирцов Б. Я., Монгольская литература// Литература Востока, вып. II, Петроград, 1920, стр. 90 — 115
  11. ↑ Джамбинова Р. А., Проза Калмыкии в контексте времени, стр. 101—102
  12. ↑ Джамбинова Р. А., Проза Калмыкии в контексте времени, стр. 102
  13. ↑ Бадмаев А., Роль Зая-Пандиты в истории духовной культуры калмыцкого народа, Элиста, 1968
  14. ↑ Бадмаев А., Роль Зая-пандиты в истории культуры калмыцкого народа, Монголын судлал, том VIII, вып. 1 — 25, Клан-Батор, 1971, стр. 315—323
  15. ↑ 1 2 История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 207
  16. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 208
  17. ↑ Номинханов, 1976, стр. 35
  18. ↑ Бадмаев А., Калмыцкая дореволюционная литература
  19. ↑ А. Бадмаев, Лунный свет: Калмыцкие историко-литературные памятники
  20. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 49.
  21. ↑ Неклюдов С. Ю., Героический эпос монгольских народов, М., 1984, стр. 8
  22. ↑ Bergmann B., Nomadische unter den Kalmüken/ Bd. II, Riga, 1804, стр. 205—211
  23. ↑ цитата из «Джангар. Калмыцкий народный эпос», Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1989, стр. 11
  24. ↑ «Джангар. Калмыцкий народный эпос», Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1989, стр. 12
  25. ↑ Санжеев Г. Д., Монгольская повесть о Хан Харангуй, Труды Института востоковедения. XXII, М. — Л., 1937., стр. 7
  26. ↑ Бурдуков А. В., В старой и новой Монголии (Воспоминания. Письма), М., 1969, стр. 224, 227, 261
  27. ↑ Владимирцов Б., Монгольская литература/ Литература Востока, сборник, вып. второй, СПБ., 1920, стр. 90—115
  28. ↑ Владимирцов Б., Монгольская литература, Сб. «Литература Востока», вып. II, П., 1920
  29. ↑ Котвич В. Л., Русские архивные документы по сношению с ойратами в XVII и XVIII/ Известия Российской Академии наук, Серия VI, СПБ., 1919, стр. 792
  30. ↑ Котвич В. Л., Русские архивные документы по сношениям с ойратами в XVII и XVIII вв., I—III, Пг., 1921 г., стр. 799
  31. ↑ Владимирцов Б. Я., Монгольская литература// Литература Востока, стр. 114
  32. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 219
  33. ↑ Владимирцов Б. Я., Поездка к кобдоским дэрбэтам летом 1908 г., Известия Русского географического общества, СПб, 1911, т. 46, вып. VIII—X, стр. 353
  34. ↑ Позднеев А. М., Образцы народной литературы монгольских племён, СПб, 1880, стр. 145
  35. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 250
  36. ↑ hашута Баатр, Хальмг үлгүрмүд болн тәәлвртә туульс", Элст, 1940
  37. ↑ hашута Баатр, Хальмг үлгүрмүд болн тәәлвртә туульс, Элст, 1940
  38. ↑ Бадмаев А., Калмыцкая дореволюционная литература, стр. 128
  39. ↑ Бадмаев А., Калмыцкая дореволюционная литература, стр. 124—125
  40. ↑ Похождение Бакши Джиджетена, Астраханские губернские ведомости, № 26, Астрахань, 1886, стр. 890—892, в переводе на русский язык
  41. ↑ Сказание о хождении в Тибетскую страну Мало-Дэрбэтского Бааза-бакши, Калмыцкий текст с переводом и примечаниями, составленное А. М. Позднеевым, СПБ, 1897
  42. ↑ Сказание о хождении в Тибетскую страну Мало-Дэрбэтского Бааза-бакши, Калмыцкий текст с переводом и примечаниями, составленное А. М. Позднеевым, СПБ, 1897, стр. XI, XV
  43. ↑ Владимирцов Б. Я., Предисловие// Лауфер Б., Очерк монгольской литературы, Л., 1927, стр. XIV
  44. ↑ "Пурдаш Джунгруеву, путешествовавшему по Тибету и доставившему о общество описание своего путешествия на калмыцком языке, присудить малую серебряную медаль по отделению этнографии за труды, направленные ан пользу географической науки (Журнал заседания Совета от 28.01.1905), Известия Русского географического общества, СПб, 1905, т. 41, вып. 5, стр. 47
  45. ↑ Тамара Борджанова, Магическая поэзия калмыков, стр. 3 — 9
  46. ↑ Очиров Н., Йорелы, харалы и связанный с ним обряд «хара көле утулган» у калмыков, Живая старина, 1909, Вып. 2-3-, т. 18
  47. ↑ Джимгиров М. Э., Народные калмыцкие сказки (К вопросу их классификации), Вестник института, Историко-филологическая серия, Элиста, 1963, стр. 29 — 28.
  48. ↑ Джимгиров М.Э. О калмыцких народных сказках. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1970. — С. 19.
  49. ↑ Джимгиров М.Э. О калмыцких народных сказках. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1970. — С. 13—17.
  50. ↑ Джимгиров М.Э. О калмыцких народных сказках. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1970. — С. 23.
  51. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 29.
  52. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 72
  53. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 90.
  54. ↑ Владимировцов Б.Я, Образцы монгольской народной словесности, Л., 1926, Предисловие, стр. VI
  55. ↑ Очиров Н., Йорэлы, харалы и связанный со вторым обряд «хара келе утулган» у калмыков, Живая старина, Вып. II—III, год VIII, 1909, стр. 84
  56. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 100.
  57. ↑ 1 2 История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 115.
  58. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 228
  59. ↑ Калмыцкая хрестоматия для чтения в старших классах калмыцких народных школ, СПБ, 1907., стр. 173—195
  60. ↑ Бадмаев А., Калмыцкая дореволюционная литература, стр. 134
  61. ↑ Цеденова С. Н., Исторический роман в современной монгольской литературе, автореферат кандидатской диссертации, Л., 1981, стр. 10 — 11
  62. ↑ "История калмыцкой литературы, стр. 446 (оглавление)
  63. ↑ Джамбинова Р. А., Проза Калмыкии в контексте времени, стр. 103—104
  64. ↑ Джамбинова Р. А., Роман и автор. Новые грани художественности (1960—1990-е годы), стр. 9
  65. ↑ История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 229
  66. ↑ Джимбинова Р. А., Калмыцкая литература XX века, стр. 19
  67. ↑ История калмыцкой литературы, стр. 22 — 23
  68. ↑ Джимбинова Р. А., Калмыцкая литература, стр. 17
  69. ↑ Манна келн, 1929, № 7 — 8, стр. 38 — 46
  70. ↑ История калмыцкой литературы, стр. 28
  71. ↑ Мацаков И. М., У истоков, стр. 13
  72. ↑ Борджанова Т., Магическая поэзия калмыков, стр. 4
  73. ↑ Джамбинова Р. А., Калмыцкая художественная проза, стр. 247
  74. ↑ Калмыцкая художественная литература на подъёме, Элиста, 1974, стр.3
  75. ↑ Калян С., Романа туск цөн үг/ Хальмг урн литератур, Элст, 1967, с. 381
  76. ↑ Джамбинова Р. А., Роман и автор. Новые грани художественности, стр. 234
  77. ↑ Джамбинова Р. А. Калмыцкая литература XX века. С. 6
  78. ↑ Джамбинова Р. А., Калмыцкая литература XX столетия, стр. 255
  79. ↑ Джамбинова Р. А. Калмыцкая литература XX века. С. 8
  80. ↑ Мацаков И. М., Калмыцкая советская художественная литература (1920—1930 гг.), Элиста, 1967; Современная калмыцкая проза, Элиста, 1970; Ветераны калмыцкой литературы, Элиста, 1976
  81. ↑ Бадмаева-Лиджиева Б.Б, Гей В. А., Советская калмыцкая проза. Основные тенденции её развития, Элиста, 1976
  82. ↑ Джамбинова Р. А., Роэтика современного калмыцкого романа, Элиста, 1974; Роман и атор. Новые грани художественности (1960—1990 гг.), Элиста, 1996
  83. ↑ Джамбинова Р. А., Калмыцкая литература XX века, стр. 176
  84. ↑ Джамбинова Р. А., Калмыцкая художественная проза, стр. 254
  85. ↑ Джамбинова Р. А., Калмыцкая художественная проза, стр. 242
  86. ↑ Хальмг поэзин антолог. Хурацһу, Элст, 1972
  87. ↑ Борджанова Т, Магическая поэзия калмыков, стр. 4

Утх-зокъял

  • Борджанова Т. Магическая поэзия калмыков. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1999. — ISBN 5-7539-0414-9.
  • Салдусова А. Г. Калмыцкая литература: истоки и история. — Вестник КИГИ РАН. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 2002. — С. 183—194. — ISBN 5-94587-053-6.
  • История калмыцкой литературы. — Академия наук СССР. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1980.
  • Мацаков И. М. У истоков. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981.
  • Бадмаев А. Калмыцкая дореволюционная литература. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1984.
  • Бадмаев А. Лунный свет: Калмыцкие историко-литературные памятники. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 2003. — С. 119—123. — ISBN 5-7539-0471-8.
  • Джимгиров М. Э. Писатели советской Калмыкии. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1966.
  • Джамбинова Р. А. Проза Калмыкии в контексте времени. — Вестник КИГИ РАН. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 2001. — С. 101—114. — ISBN 5-71020-390-2.
  • Джамбинова Р. А. Роман и автор. Новые грани художественности (1960—1990-е годы). — Вестник КИГИ РАН. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1996. — ISBN 5-7102-0065-4.
  • Джамбинова Р. А. Калмыцкая литература XX века. — Вестник КИГИ РАН. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 2006. — ISBN 5-94587-150-3.
  • Джамбинова Р. А. Литература Калмыкии: проблемы развития. — Докторская диссертация. — Махачкала. — 48 с.
  • Джамбинова Р. А. Писатель и время. — Элиста: Джангар, 1996. — 408 с.
  • Розенблюм Ю. Б. Сквозь пламя костров: Прошлое и настоящее калмыцкой литературы. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1970.
  • Розенблюм Ю. Б. В поисках волшебного амуланга: Портрет калмыцкой литературы. — Литературная карта РСФСР. — М., 1976.
  • Розенблюм Ю. Б. Песнь степи обновленной: О некоторых особенностях художественного мира современной калмыцкой литературы. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1980.
  • Номинханов Ц. Д. Очерк истории калмыцкой письменности. — М.: Наука, 1976. — 140 с. — 1000 экз.

Холвас

 

 

 

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хальмгин_утх-зокъял&oldid=319828" халхас авсн